Przejdź do treści
Biblioteka
Aleksandryjska
Zaloguj sięZaloguj sięWypróbuj przez 3 miesiące za darmoZacznij za darmo

Przewodnik

Protoewangelia Jakuba — wyjaśnienie

Library of Alexandria · 11 min czytania · Aktualizacja:

Krótka odpowiedź

  • Jaka była różnica wieku między Marią a Józefem: Ewangelie nie podają ich wieku. Protoewangelia Jakuba, apokryf z II wieku, nazywa Józefa starcem mającym dzieci, wybranym spośród wdowców, i mówi, że Maria miała dwanaście lat, gdy kapłani powierzyli ją jego opiece. Nie podaje wieku Józefa.
  • Ile lat miała Maria, gdy poczęła Jezusa: żadna Ewangelia tego nie podaje. W powszechnie znanej wersji tekstu Protoewangelii Jakuba napisano, że miała szesnaście lat, gdy doszło do Zwiastowania i wydarzeń, które po nim nastąpiły (rozdziały 11 i 12); w niektórych rękopisach podano inny wiek.
  • Jak miała na imię babcia Jezusa: Według tradycji była to Anna, matka Marii i żona Joachima. Oba imiona pochodzą z Protoewangelii Jakuba; Nowy Testament nie wymienia żadnego z rodziców Marii.
  • Protoewangelia Jakuba (nazywana też Ewangelią dzieciństwa Jakuba) to pochodząca z II wieku relacja o narodzinach i dzieciństwie samej Maryi.
  • Wyłączono go z kanonu ze względu na powstanie w II wieku, choć wywarł ogromny wpływ.

Protoewangelia Jakuba to chrześcijański tekst z II wieku, napisany około 150 roku n.e., który opowiada o narodzinach, dzieciństwie i zaręczynach samej Dziewicy Maryi — kończąc się narodzinami Jezusa w grocie pod Betlejem. Tekst znany jest także jako Ewangelia dzieciństwa Jakuba: oba tytuły odnoszą się do tej samej księgi. Nigdy nie została przyjęta do Biblii, a mimo to stała się jednym z najbardziej wpływowych pism chrześcijańskich spoza jej kanonu. To jej zawdzięczamy imiona rodziców Maryi, kilka najstarszych świąt kościelnych i wielowiekową tradycję bożonarodzeniowych przedstawień.

Jeśli kiedykolwiek widziałeś ikonę Narodzenia Jezusa rozgrywającego się w grocie, słyszałeś, że rodzice Maryi mieli na imię Joachim i Anna, albo zastanawiałeś się, skąd wziął się wizerunek Józefa jako starszego wdowca, to już znasz tę księgę — większość osób po prostu nie zna jej tytułu. Zachowało się ponad sto greckich rękopisów, a także starożytne przekłady na syryjski, koptyjski, etiopski, ormiański, gruziński, słowiański i arabski. To jedna z najczęściej przepisywanych spośród wszystkich zaginionych ksiąg Biblii. W tym przewodniku wyjaśniamy, czym jest ten tekst, jaką historię opowiada, jak ukształtował chrześcijańską tradycję i dlaczego nigdy nie trafił do kanonu.

Jedna księga, dwa tytuły: Protoewangelium czy Ewangelia dzieciństwa Jakuba?

Najstarszy zachowany rękopis — Papirus Bodmer V, przepisany około III lub IV wieku — nosi tytuł Narodziny Maryi. I właśnie o tym jest ta księga: o narodzinach Maryi. Starożytni autorzy nazywali ją po prostu Księgą Jakuba.

Bardziej uroczysta nazwa pojawiła się czternaście wieków później. Gdy francuski uczony Guillaume Postel przywiózł ze Wschodu grecką kopię i opublikował jej łaciński przekład w 1552 roku, ukazała się pod tytułem Protevangelion — „pierwsza ewangelia” — ponieważ jej wydarzenia rozpoczynają się pokolenie przed tym, od czego zaczynają Mateusz i Łukasz. Nazwa przyjęła się w nauce, a „Ewangelia dzieciństwa Jakuba” stała się powszechną angielską nazwą, zaliczającą ją do innych wczesnochrześcijańskich opowieści o dzieciństwie. Protoewangelium Jakuba, Ewangelia dzieciństwa Jakuba, Ewangelia Jakuba, Narodziny Maryi — wszystkie cztery nazwy odnoszą się do jednej krótkiej księgi, którą można przeczytać w znacznie mniej niż godzinę.

Historia opowiedziana w Protoewangelium Jakuba

Księga wypełnia wielką lukę w Nowym Testamencie: opowiada, kim była Maryja, zanim pojawił się anioł. Składa się z trzech części — o jej narodzinach, dzieciństwie i narodzinach jej syna.

Joachim i Anna

Historia zaczyna się od Joachima, zamożnego i pobożnego mężczyzny, którego ofiara w Świątyni zostaje odrzucona, ponieważ on i jego żona Anna nie mają dzieci — bezdzietność postrzegano w tamtym świecie jako znak Bożej niełaski. Upokorzony Joachim udaje się na pustkowie, by pościć przez czterdzieści dni. Anna, sama pod drzewem laurowym, widzi gniazdo wróbli i żali się, że nawet ptaki mają potomstwo, a ona jest bezpłodna. Anioł odpowiada, że pocznie dziecko, o którym będzie mówił cały świat. Anna ślubuje oddać je Bogu. Opowieść celowo nawiązuje do historii Anny i Samuela ze Starego Testamentu — imię Anna jest grecką formą imienia Hannah. Gdy Joachim wraca, Anna biegnie mu na spotkanie przy bramie, a po pewnym czasie rodzi się córka: Maryja.

Maryja w Świątyni

Anna dotrzymuje ślubu. Zamienia sypialnię Maryi w sanktuarium i nie pozwala, by dotknęło jej cokolwiek zwyczajnego lub nieczystego. Gdy dziecko ma sześć miesięcy, robi siedem kroków — to znak jej wyjątkowości. W wieku trzech lat Maryja zostaje ofiarowana w Świątyni Jerozolimskiej i wniesiona w procesji dziewic niosących lampy. Postawiona na trzecim stopniu ołtarza, „tańczyła na swoich stopach, a cały dom Izraela ją pokochał”. Jak podaje tekst, przez dziewięć lat mieszka w Świątyni i jest karmiona ręką anioła.

Owdowiały Józef

Gdy Maryja kończy dwanaście lat, kapłani stają przed problemem: kobieta, która osiągnęła dojrzałość, nie może pozostać w sanktuarium. Za wskazaniem anioła wzywają wdowców Izraela, z których każdy niesie laskę. Z laski Józefa wylatuje gołębica i siada mu na głowie — to znak, że został wybrany, by wziąć dziewczynę pod swoją opiekę. Józef protestuje, że jest stary, ma dorosłych synów i stanie się pośmiewiskiem, ale posłusznie zabiera Maryję do domu jako jej opiekun. Stąd pochodzi znany wizerunek Józefa jako starszego wdowca, a także wyjaśnienie, wciąż obecne w prawosławiu, że „bracia Jezusa” wspomniani w Ewangeliach byli synami Józefa z pierwszego małżeństwa.

Następnie Maryja zostaje wybrana wraz z innymi dziewicami do przędzenia nici na nową zasłonę Świątyni; los przydziela jej szkarłatną i prawdziwie purpurową nić. Zwiastowanie rozgrywa się w dwóch scenach: przy studni ktoś ją pozdrawia, a potem ukazuje się jej anioł, gdy siedzi przy kołowrotku. Kiedy Józef wraca po kilku miesiącach budowania domów i zastaje ją brzemienną, tekst długo opisuje jego udrękę. Gdy kapłani się o tym dowiadują, Józef i Maryja muszą wypić „wodę próby” — biblijny napój podawany osobom podejrzanym o cudzołóstwo. Oboje przechodzą próbę, a kapłan oświadcza, że skoro Bóg ich nie potępia, on również tego nie zrobi.

Grota i położna Salome

Spis ludności wzywa Józefa do Betlejem. Po drodze Maryja zaczyna rodzić, więc Józef umieszcza ją w grocie za miastem i śpieszy po położną. Następuje najbardziej przejmująca scena w księdze: Józef, nagle opowiadający w pierwszej osobie, opisuje, jak cały świat się zatrzymuje — ptaki zawisają bez ruchu na niebie, a robotnicy zastygają w pół gestu — jakby całe stworzenie wstrzymało oddech w chwili narodzin. Świetlisty obłok, a potem nieznośny blask wypełniają grotę; gdy światło ustępuje, dziecko już tam jest.

Położna, którą znalazł Józef, wychodzi, głosząc to, co zobaczyła, i spotyka drugą położną, Salome. Ta nie wierzy, że dziewica mogła urodzić, i upiera się, by sama zbadać Maryję. Jej ręka natychmiast usycha, jakby została przypalona — i odzyskuje zdrowie, gdy na słowo anioła wyciąga ją, by dotknąć niemowlęcia. Księga kończy się w zawrotnym tempie: Mędrcy i gwiazda, rzeź Heroda, niemowlę Jan Chrzciciel ukryty wraz z Elżbietą wewnątrz góry, która rozstępuje się, by dać im schronienie, oraz morderstwo jego ojca Zachariasza na dziedzińcu Świątyni. Na końcu znajduje się wzmianka, że całą opowieść spisał Jakub w Jerozolimie.

Jak jedna krótka księga ukształtowała chrześcijańską tradycję

Choć Protoewangelium nigdy nie weszło do żadnej Biblii, jego ślady są wszędzie. Jego wpływ jest potwierdzonym faktem historycznym:

  • Imiona Joachim i Anna. Nowy Testament nie podaje imion rodziców Maryi. Każda tradycja, która nazywa ich Joachimem i Anną — od ikon prawosławnych po niezliczone kościoły pod wezwaniem świętej Anny — ostatecznie wywodzi się z tej księgi.
  • Święta. Narodzenie Maryi (8 września), Ofiarowanie Maryi w Świątyni (21 listopada, zwane w tradycji prawosławnej Wprowadzeniem Bogurodzicy do Świątyni) oraz wspomnienia świętych Joachima i Anny upamiętniają wydarzenia opisane wyłącznie tutaj. Średniowieczne święto poczęcia Maryi również wyrosło z tej opowieści.
  • Wieczne dziewictwo Maryi. Protoewangelium to najstarsza zachowana opowieść przedstawiająca Maryję jako poświęconą Bogu dziewicę przed narodzinami Jezusa, podczas nich i po nich — epizod z Salome ma właśnie unaocznić tę naukę. Późniejsza tradycja rozwinęła to przekonanie na własny sposób, ale to właśnie w tym tekście po raz pierwszy opowiedziano tę historię.
  • Narodzenie w grocie. Wschodnie chrześcijańskie ikony Narodzenia Jezusa niemal zawsze przedstawiają wydarzenia w ciemnej grocie, a nie w stajni — tak jak w Protoewangelium, którego scenerię przywoływali już autorzy z II wieku.
  • Tysiąc lat sztuki. Słynny cykl fresków Giotta w Padwie rozpoczyna się nie od Jezusa, lecz od odrzuconej ofiary Joachima i spotkania Anny przy bramie — scen zaczerpniętych z tej księgi i jej średniowiecznych adaptacji, a nie z Biblii.

Na chrześcijańskim Wschodzie księgę czytano na głos, przywoływano w hymnach, a kaznodzieje czerpali z niej przez ponad tysiąc lat. Na łacińskim Zachodzie, gdzie sam tekst spotkał się z oficjalną dezaprobatą, jego opowieści i tak krążyły — w nowej postaci w Ewangelii Pseudo-Mateusza, a później w niezwykle popularnej Złotej legendzie, która wprowadziła Joachima, Annę i dzieciństwo Maryi w Świątyni do średniowiecznej sztuki i pobożności.

Dlaczego Protoewangelium Jakuba nie znalazło się w Biblii?

Odpowiedź historyczna jest prosta: pojawiło się zbyt późno i pod niewłaściwym imieniem. Księga powstała około połowy II wieku — mniej więcej pokolenie po apostołach — a Kościoły, które kształtowały kanon, uznawały za Pismo Święte tylko te Ewangelie, które uważały za pochodzące od apostołów. Protoewangelium było wcześnie znane (w III wieku Orygenes przywołuje „Księgę Jakuba”, uzasadniając pogląd, że bracia Jezusa byli synami Józefa), ale wiedziano, że jest późniejszym utworem. Nigdy nie znalazło się na kanonicznych wykazach ani na Wschodzie, ani na Zachodzie; podobnie jak inne teksty omówione w naszym przewodniku po apokryfach, czytano je obok Pisma Świętego, a nie jako jego część.

Na Zachodzie osąd stał się surowszy. Hieronim, tłumacz łacińskiej Biblii z IV wieku, odrzucił charakterystyczne dla księgi twierdzenie, że Józef był wdowcem z synami. Utrzymywał, że „bracia Jezusa” z Ewangelii byli kuzynami, a apokryfy o dzieciństwie Jezusa odrzucał z jawną pogardą. Tak zwany Dekret Gelazjański, łaciński wykaz ksiąg przyjętych i odrzuconych z VI wieku, oficjalnie wymieniał Ewangelie dzieciństwa wśród apokryfów, których należy unikać. Dlatego tekst zachował się w setkach greckich i wschodnich rękopisów, ale do łacińskiej Europy jego opowieści musiały dotrzeć pośrednio, przez Pseudo-Mateusza. Nie było w tym żadnego tuszowania sprawy: autorzy kościelni otwarcie przedstawiali swoje powody — księga była późna, anonimowa, a zdaniem Hieronima błędnie opisywała rodzinę Józefa.

Czy Jakub naprawdę ją napisał? Datowanie i autentyczność

Księga przedstawia się jako dzieło Jakuba — najpewniej Jakuba Sprawiedliwego, brata Pańskiego, który według wewnętrznej logiki tego tekstu byłby synem Józefa i naocznym świadkiem wydarzeń w Betlejem. Żaden współczesny uczony nie uznaje tego autorstwa. Jakub zmarł w latach 60. I wieku n.e.; księga zna opowieści o dzieciństwie Jezusa z Ewangelii Mateusza i Łukasza, a najwcześniejsze zewnętrzne wzmianki datują ją na połowę lub drugą połowę II wieku. Należy do starożytnego gatunku pseudepigrafów — pism przypisywanych szanowanej postaci, by nadać im autorytet — podobnie jak księgi Henocha czy Testamenty Patriarchów.

Dowody wewnętrzne wskazują na to samo. Anonimowy autor pisał po grecku i dobrze znał Septuagintę, grecki przekład Starego Testamentu, którego historię Anny i Samuela przerobił na opowieść o Annie i Maryi. Wydaje się jednak słabo zaznajomiony z życiem palestyńskich Żydów: wychowywanie dziewczynki w sanktuarium Świątyni nie ma historycznych podstaw, a „wodę próby” podaje się zarówno Józefowi, jak i Maryi, choć biblijny rytuał opisany w Księdze Liczb dotyczył wyłącznie żony. Uczeni czytają więc tę księgę nie jako zapis historyczny, lecz jako wczesne, pobożne dzieło chrześcijańskiej literatury — świadectwo pytań, jakie wierzący w II wieku zadawali o Maryję, i odpowiedzi, których udzielali. Co do datowania, sprawa jest dość jasna: zachowała się fizyczna kopia pochodząca z okresu od stulecia do dwóch po powstaniu utworu. To lepsze poświadczenie niż w przypadku większości literatury starożytnej.

Protoewangelium i inne Ewangelie dzieciństwa

Protoewangelium to starsza siostra całej rodziny utworów o dzieciństwie Jezusa. Jej odpowiednik z II wieku, Ewangelia dzieciństwa Tomasza, podejmuje opowieść tam, gdzie Protoewangelium ją kończy — opisuje wydarzenia z dzieciństwa Jezusa między piątym a dwunastym rokiem życia, w tym słynną historię ożywionych glinianych wróbelków. Obie księgi opowiadają o różnych wydarzeniach, ale później je połączono: Ewangelia Pseudo-Mateusza (z grubsza VII wiek) połączyła je dla łacińskich czytelników i dodała własne szczegóły, w tym wołu i osła przy żłóbku, a późniejsza Arabska Ewangelia dzieciństwa przeniosła tę tradycję dalej na wschód. Te księgi pokazują, jak kolejne pokolenia chrześcijan wypełniały przemilczenia Ewangelii kanonicznych, budując na fundamencie położonym przez Protoewangelium.

Czy warto przeczytać Protoewangelium Jakuba?

Tak — i nie tylko ze względu na jego znaczenie historyczne. To krótka, barwna i miejscami naprawdę poruszająca opowieść: żal Anny pod drzewem laurowym, dziecko tańczące na stopniach Świątyni, świat zastygły w chwili narodzin. Czytelnicy zainteresowani Maryją poznają tu źródło niemal wszystkiego, co tradycja mówi o jej wczesnym życiu. Osoby interesujące się historią Kościoła zobaczą przykład tego, jak księga spoza Biblii może przez niemal dwa tysiące lat kształtować wierzenia, sztukę i praktyki religijne. A miłośnicy literatury starożytnej znajdą jedną z najlepiej opowiedzianych historii, jakie przetrwały z II wieku.

Czytaj ją taką, jaka jest — jako wczesnochrześcijańską opowieść, a nie relację naocznego świadka — a się nie zawiedziesz. Połącz lekturę z Ewangelią dzieciństwa Tomasza i miej pod ręką Łk 1–2 oraz 1 Sm 1–2, by zobaczyć, jak zręcznie autor wykorzystuje swoje źródła.

Przeczytaj wydanie Biblioteki Aleksandryjskiej: Ewangelia dzieciństwa Jakuba.

Czytaj dalej

Pytania o Protoewangelium Jakuba

Jedna księga, dwa tytuły: Protoewangelia czy Ewangelia dzieciństwa Jakuba?

Najstarszy zachowany rękopis — Papirus Bodmer V, przepisany około III lub IV wieku — zatytułowany jest „Narodzenie Maryi” i właśnie o tym jest ta księga: o narodzinach samej Maryi. Starożytni autorzy nazywali ją po prostu „Księgą Jakuba”.

Dlaczego Protoewangelia Jakuba nie znalazła się w Biblii?

Odpowiedź historyczna jest prosta: księga pojawiła się za późno i pod niewłaściwym imieniem. Powstała około połowy II wieku — mniej więcej pokolenie po czasach apostołów — a Kościoły, które kształtowały kanon, uznały za Pismo Święte tylko te ewangelie, które uważały za pochodzące od apostołów.

Czy warto przeczytać Protoewangelię Jakuba?

Tak — i nie tylko ze względu na jej historyczne znaczenie. Jest krótka, barwna i chwilami naprawdę poruszająca: lament Anny pod wawrzynem, dziecko tańczące na schodach Świątyni, świat zastygający w chwili narodzin. Czytelnicy zainteresowani Maryją poznają źródło niemal wszystkiego, co tradycja mówi o jej wczesnym życiu.

Klasyka w Twojej skrzynce

Postacie, kluczowe myśli i wskazówki, od czego zacząć — e-mailem. Zrezygnuj w dowolnej chwili.

Czytaj książki z tego przewodnika i 200 000+ innych

Zacznij i uzyskaj dostęp do 200 000+ książek do czytania, każdej z 15-minutowym streszczeniem. Dowolną książkę możesz też zamówić w druku po kosztach — w miękkiej lub twardej oprawie albo dużym druku.

Na początek za darmo. Odnowienie co roku. Zrezygnuj w dowolnej chwili.

Zacznij za darmo