Przejdź do treści
Biblioteka
Aleksandryjska
Zaloguj sięZaloguj sięWypróbuj przez 3 miesiące za darmoZacznij za darmo

Przewodnik

Ewangelia dzieciństwa Tomasza — wyjaśnienie

Library of Alexandria · 11 min czytania · Aktualizacja:

Krótka odpowiedź

  • Ewangelia Dzieciństwa Tomasza to zbiór opowieści z II wieku o Jezusie jako chłopcu, mniej więcej od piątego do dwunastego roku życia.
  • Najsłynniejsza scena: dzieciątko Jezus lepi z gliny dwanaście wróbli w szabat, a potem ożywia je.
  • To zupełnie odrębny tekst od Ewangelii Tomasza z jej zbiorem powiedzeń, choć te dwa utwory są nieustannie mylone.
  • Cieszył się ogromną popularnością w średniowieczu i przetrwał w wielu językach.
  • Nigdy nie został włączony do kanonu, co odzwierciedla wczesnochrześcijańską ciekawość dotyczącą ukrytego dzieciństwa Jezusa.

Ewangelia Dzieciństwa Tomasza to chrześcijański tekst z II wieku, który opowiada o Jezusie jako chłopcu, między piątym a dwunastym rokiem życia — latach, które Nowy Testament niemal całkowicie pomija. W najsłynniejszej scenie pięcioletni Jezus lepi z gliny dwanaście wróbli w szabat, a klaśnięciem w dłonie ożywia je. Tekst nigdy nie został przyjęty do Biblii, a mimo to stał się jedną z najczęściej kopiowanych i tłumaczonych opowieści chrześcijańskich średniowiecza.

To także jedna z najbardziej niezrozumianych ksiąg wśród apokryfów — już sama jej nazwa bywa myląca. Nie ma nic wspólnego ze słynnym zbiorem powiedzeń odnalezionym w Egipcie w 1945 roku; to dwa zupełnie różne dzieła, które noszą ten sam tytuł. W tym przewodniku wyjaśniamy, czym naprawdę jest Ewangelia Dzieciństwa, przytaczamy jej niezwykłe i barwne historie, rozwiewamy wątpliwości dotyczące Tomasza oraz tłumaczymy, dlaczego wczesny Kościół nie włączył jej do kanonu — i dlaczego mimo to czytali ją średniowieczni chrześcijanie.

Czym jest Ewangelia Dzieciństwa Tomasza?

Nowy Testament mówi nam niemal nic o dzieciństwie Jezusa. Mateusz i Łukasz opisują Jego narodziny; Łukasz dodaje jedną historię o dwunastolatku w świątyni, a potem zapada cisza aż do chrztu Jezusa jako dorosłego. Ewangelia Dzieciństwa Tomasza wypełnia tę lukę. W starożytnych odpisach często nosi tytuł Paidika — w przybliżeniu „dziecięce czyny” Pana — co dokładnie oddaje jej charakter: luźny ciąg około dziewiętnastu krótkich epizodów, w których śledzimy Jezusa od piątego do dwunastego roku życia w Nazarecie.

Mimo że w późniejszych rękopisach przypisuje się ją „Tomaszowi Izraelicie”, żaden badacz nie uważa, że napisał ją apostoł Tomasz — najstarsze odpisy krążyły bez nazwiska autora, a przypisano je Tomaszowi dopiero kilka wieków później. Dzieło najpewniej powstało po grecku w połowie lub drugiej połowie II wieku n.e. Około 180 roku ojciec Kościoła Ireneusz skarżył się już na apokryficzną opowieść, w której chłopiec Jezus wprawia w zakłopotanie nauczyciela, pytając go o alfabet — jedną z charakterystycznych scen Ewangelii Dzieciństwa. Oznacza to, że historie te krążyły już około półtora wieku po życiu Jezusa. To naprawdę starożytny tekst, ale powstały wiele pokoleń za późno, by zachować autentyczne wspomnienia. Podobnie jak inne zaginione księgi Biblii, mówi nam mniej o historycznym Jezusie niż o pierwszych chrześcijanach, którzy zastanawiali się nad Jego życiem.

Najsłynniejsze historie — w pełnej wersji

Sercem tej księgi są jej opowieści — na przemian ujmujące, szokujące i zaskakująco poruszające. Układają się w wyraźną całość: najpierw moc chłopca jest surowa i niebezpieczna, a z czasem łagodnieje i staje się źródłem błogosławieństwa.

Dwanaście wróbli z gliny

Książka zaczyna się od sceny, w której pięcioletni Jezus bawi się nad strumieniem po deszczu. Zbiera płynącą wodę do małych sadzawek, oczyszcza ją słowem i lepi z miękkiej gliny dwanaście wróbli. Ale jest szabat, a sąsiad donosi Józefowi, że dziecko profanuje dzień odpoczynku. Gdy Józef przychodzi i strofuje Jezusa, ten po prostu klaszcze w dłonie i każe wróblom odlecieć — gliniane ptaki ożywają i odlatują, ćwierkając. Zakazana „praca” znika w niebie. To najsłynniejsza scena w księdze: figlarna, niesamowita i już sugerująca, że to dziecko nie podlega zwykłym regułom.

Sceny z przekleństwami

Potem historie stają się mroczne — i to właśnie najbardziej zaskakuje współczesnych czytelników. Syn uczonego w Piśmie Annasza bierze gałązkę wierzby i osusza sadzawki zrobione przez Jezusa. Rozgniewany Jezus zapowiada, że chłopiec uschnie jak drzewo — i tak się dzieje. Wkrótce potem inne dziecko, biegnąc przez wieś, wpada na Jezusa ramieniem; Jezus mówi mu, że nie pójdzie już dalej — i chłopiec pada martwy. Gdy wieśniacy skarżą się na Jezusa, ci, którzy go oskarżają, ślepną, a Józef, bezradny, ciągnie chłopca za ucho. Tekst przedstawia te sceny bez skrępowania: oto boska moc w pięcioletnim dziecku, zanim zdążyły ją okiełznać dyscyplina i miłosierdzie. Wydaje się, że pierwsi czytelnicy widzieli w nich dowód, iż moc Jezusa była wrodzona, a nie została Mu później dana.

Zacheusz i alfabet

Nauczyciel imieniem Zacheusz proponuje, że nauczy chłopca liter — zaczynając, rzecz jasna, od alfabetu. Lekcja nie układa się po myśli nauczyciela. Jezus prosi go o wyjaśnienie prawdziwej natury pierwszej litery, Alfy, a gdy Zacheusz nie potrafi odpowiedzieć, chłopiec wygłasza wywód o jej ukrytej strukturze — liniach, kreskach i znaczeniach — wprawiając starca w osłupienie. Zacheusz przyznaje się do porażki — żałuje, że chciał zyskać ucznia, a znalazł mistrza — i błaga Józefa, by zabrał chłopca. To właśnie tę historię znał już w II wieku Ireneusz.

Wielkie odwrócenie

Potem następuje punkt zwrotny całej księgi, a zarazem szczegół, który często pomijają kolejne opowieści: Jezus uzdrawia wszystkich, których wcześniej przeklął. Uschnięty chłopiec, martwe dziecko, oślepieni oskarżyciele — wszyscy odzyskują zdrowie. Od tej chwili Jego moc służy niemal wyłącznie ratowaniu i naprawianiu, a jak zaznacza tekst, nikt już nie śmiał Go prowokować.

Zeno, chłopiec, który spadł z dachu

Potem przychodzi najczulsza opowieść. Jezus bawi się z innymi dziećmi na piętrze, gdy jeden z chłopców, Zeno, spada z dachu i ginie. Pozostałe dzieci uciekają, a rodzice Zena oskarżają Jezusa, że go zepchnął. Jezus zeskakuje na dół, staje nad ciałem, woła Zena po imieniu i każe mu wstać oraz opowiedzieć, co się wydarzyło. Zeno wstaje — żywy — i oświadcza wszystkim, że Jezus go nie zepchnął, lecz wskrzesił. Oskarżenie ustępuje zdumieniu.

Lata pełne dobrych uczynków — i świątynia

W kolejnych epizodach moc chłopca w pełni łagodnieje i służy dobru. Młody mężczyzna rąbie drewno, gdy siekiera rozcina mu stopę; Jezus chwyta ją i uzdrawia. Wysłany po wodę, rozbija dzban — więc niesie wodę do domu w swojej szacie. Zasiewa jedno ziarno pszenicy i zbiera plon wystarczający, by nakarmić ubogich ze wsi. Gdy Józef, cieśla, przycina belkę za krótko, chłopiec wydłuża drewno do odpowiedniej długości. Uzdrawia swojego brata Jakuba po ukąszeniu żmii, a także wskrzesza zmarłe niemowlę i robotnika. Jeszcze dwóch nauczycieli próbuje swoich sił — jeden uderza chłopca i zostaje przeklęty, a potem uzdrowiony, gdy trzeci nauczyciel wypowiada się o Jezusie z szacunkiem.

Potem autor robi coś po cichu genialnego: kończy księgę cytatem z Pisma. Ostatni rozdział opowiada ponownie historię Łukasza o dwunastoletnim Jezusie w świątyni, który zadziwia nauczycieli Prawa i odpowiada zaniepokojonym rodzicom, że „powinienem być w tym, co należy do mego Ojca” (Łk 2,49). Kończąc jedyną kanoniczną opowieścią o dzieciństwie Jezusa, autor splata wiejskie historie z chronologią Biblii — jakby chciał powiedzieć: tak właśnie chłopiec, którego poznaliście, stał się tym, o którym opowiada Łukasz.

Nie ta Ewangelia Tomasza: dwie zupełnie różne księgi

Ta kwestia zasługuje na osobną część, bo pomyłki zdarzają się nieustannie — nawet w wydanych książkach i filmach dokumentalnych. Dwa starożytne dzieła nazywa się potocznie „Ewangelią Tomasza”, ale trudno wyobrazić sobie bardziej różne teksty:

  • Ewangelia Tomasza to zbiór 114 powiedzeń przypisywanych dorosłemu Jezusowi — bez opowieści, cudów czy jakiejkolwiek narracji. Odnaleziona na nowo po koptyjsku w 1945 roku w egipskiej bibliotece z Nag Hammadi, jest najsłynniejszą z ewangelii gnostyckich: tekstem o ukrytej mądrości i poznaniu samego siebie.
  • Ewangelia Dzieciństwa Tomasza jest niemal pod każdym względem jej przeciwieństwem: to przede wszystkim opowieści, a niemal żadnej teologii — proste, popularne historie o dziecku, w których niemal na każdej stronie dzieje się cud.

Oba teksty łączy tylko imię Tomasza, które późniejsi skrybowie niezależnie przypisali każdemu z nich; żaden nie ma wiarygodnych podstaw, by łączyć go z apostołem. Badacze zakładali kiedyś, że Ewangelia Dzieciństwa również musi być „gnostycka” z powodu wspólnego tytułu, ale porzucili już ten pogląd: dziś specjaliści odczytują ją jako popularną opowieść chrześcijańską głównego nurtu, bliższą folklorowi niż filozofii. Wiedząc, która Ewangelia Tomasza jest którą, wiesz więcej niż większość autorów piszących o którejkolwiek z nich.

Dlaczego Ewangelia Dzieciństwa Tomasza nie znalazła się w Biblii?

Uczciwa odpowiedź, oparta na historii, brzmi: nigdy nie była blisko. Gdy wczesne wspólnoty chrześcijańskie rozważały, które księgi czytać podczas nabożeństw, kierowały się stałymi kryteriami: Czy księgę napisał apostoł lub jego towarzysz? Czy sięgała początków chrześcijaństwa? Czy była powszechnie używana podczas publicznych nabożeństw? Ewangelia Dzieciństwa nie spełniała żadnego z tych trzech warunków: powstała o stulecie za późno, nie miała wiarygodnego apostolskiego autora, a czytano ją dla pobożności i rozrywki, nie podczas liturgii. Nie pojawia się na żadnej wczesnej liście kanonicznej, a „Ewangelia Tomasza” została wprost wymieniona wśród odrzuconych ksiąg na liście z VI wieku znanej jako Dekret Gelazego.

Znaczenie miała również treść. Autorzy kościelni niepokoili się obrazem chłopca Jezusa, który najpierw przeklina, a dopiero potem błogosławi — trudno było pogodzić go z dorosłym Jezusem z Ewangelii. Warto jednak mówić precyzyjnie: księga ta nie została „zakazana” po tym, jak wcześniej należała do Biblii. Podobnie jak większość apokryfów, po prostu nigdy nie została do niej włączona — to ważna różnica, która pozwala odróżnić fakty historyczne od opowieści podszytych teoriami spiskowymi. Sobory omawiające kanon porządkowały to, co Kościoły już czytały, a nie przeszukiwały bibliotek w poszukiwaniu ksiąg do usunięcia.

Co mówi nam o ciekawości starożytnych

Jeśli ta księga nie jest ani historią, ani Pismem Świętym, dlaczego starożytni ją napisali i czytali? Z ciekawości — bardzo ludzkiej. Ewangelia Łukasza przeskakuje od żłóbka do dwunastego roku życia, a potem od dwunastego roku życia do trzydziestki. Starożytni czytelnicy odczuwali tę lukę tak samo wyraźnie jak współcześni, a Ewangelia Dzieciństwa jest odpowiedzią II wieku na pytanie, które prędzej czy później zadaje sobie każdy czytelnik Łukasza: jaki był jako dziecko?

Tekst naśladuje też reguły starożytnej biografii, według których chłopiec często zapowiada przyszłego mężczyznę — młody Aleksander okiełznujący nieposkromionego konia, znaki towarzyszące narodzinom Oktawiana Augusta. Ewangelia Dzieciństwa robi to samo w przypadku Jezusa: dziecko ożywiające gliniane ptaki zapowiada mężczyznę, który wskrzesza umarłych; chłopiec wprawiający Zacheusza w zakłopotanie zapowiada nauczyciela, który zadziwia uczonych w świątyni. Nie była jedyna — w tej samej epoce powstał Protoewangelia Jakuba, uzupełniająca historię dzieciństwa Maryi. Te teksty są oknem na wyobraźnię zwykłych chrześcijan: na to, o czym myśleli i czego chcieli słuchać przy ognisku. Właśnie dlatego warto dziś czytać je na ich własnych, uczciwych zasadach.

Rękopisy i popularność: średniowieczny bestseller

Jak na księgę, której Kościół nigdy nie uznał za kanoniczną, Ewangelia Dzieciństwa Tomasza miała niezwykłą historię. Zachowała się w wielu różniących się wersjach greckich, a także po syryjsku, łacinie, gruzińsku, etiopsku, słowiańsku, irlandzku i w innych językach — taki zasięg osiągały tylko naprawdę popularne książki. Najstarsze obszerne rękopisy to syryjskie odpisy z V i VI wieku; w 2024 roku badacze rozpoznali w hamburskiej bibliotece zaniedbany fragment papirusu jako najstarszy znany grecki odpis, datowany na IV lub V wiek — dowód, że odkrycia w tej dziedzinie wciąż trwają.

Na łacińskim Zachodzie opowieści wchłonęła niezwykle wpływowa Ewangelia Pseudo-Mateusza, skąd trafiły do średniowiecznych kazań, poematów i dzieł sztuki; cuda chłopca Jezusa pojawiają się w poezji w językach narodowych od Irlandii po Niemcy, a słynny zespół angielskich płytek z XIV wieku przedstawia je scena po scenie. Na Wschodzie historie trafiły do Arabskiej Ewangelii Dzieciństwa, późniejszej kompilacji, która przeniosła tradycję o dzieciństwie Jezusa na nowe tereny. Opowieść o Jezusie lepiącym z gliny ptaka i ożywiającym go pojawia się nawet w Koranie, co pokazuje, jak daleko te historie rozprzestrzeniły się do VII wieku. Jeśli mierzyć znaczenie zasięgiem, a nie obecnością w kanonie, Ewangelia Dzieciństwa Tomasza była jednym z największych sukcesów chrześcijańskiej literatury średniowiecza.

Czy warto przeczytać Ewangelię Dzieciństwa Tomasza?

Tak — i może to być najłatwiejszy wstęp do całej literatury wczesnochrześcijańskiej. Całą księgę można przeczytać w mniej niż godzinę. Nie wymaga żadnej wiedzy wstępnej, jej historie są barwne i zamknięte w sobie, a lektura doskonale uzupełnia ponowne przeczytanie Łk 2, do którego celowo nawiązuje ostatni rozdział. Czytaj ją jako to, czym naprawdę jest: nie jako zaginiony rozdział Biblii, lecz jako okno na to, jak chrześcijanie II wieku wyobrażali sobie dzieciństwo Jezusa — czasem zaskakujące, czasem zabawne, a niekiedy piękne.

Kilka wskazówek na początek: pamiętaj o przebiegu historii (surowa moc, potem jej odwrócenie, a na końcu miłosierdzie); zwróć uwagę, jak kolejne epizody z nauczycielami nabierają tempa i znajdują rozwiązanie; zauważ, jak zakończenie odsyła cię z powrotem do Łukasza. Potem sprawdź, jak te księgi mają się do ksiąg, które nie trafiły do Biblii — i jak bardzo różnią się od tradycji zbioru powiedzeń, z którą łączy je imię Tomasza. Niewiele rzeczy szybciej wyostrza nasze spojrzenie na Ewangelie kanoniczne niż lektura tekstu, który jest czystą opowieścią.

Przeczytaj wydanie Library of Alexandria: Ewangelia Dzieciństwa Tomasza.

Czytaj dalej

Klasyka w Twojej skrzynce

Postacie, kluczowe myśli i wskazówki, od czego zacząć — e-mailem. Zrezygnuj w dowolnej chwili.

Czytaj książki z tego przewodnika i 200 000+ innych

Zacznij i uzyskaj dostęp do 200 000+ książek do czytania, każdej z 15-minutowym streszczeniem. Dowolną książkę możesz też zamówić w druku po kosztach — w miękkiej lub twardej oprawie albo dużym druku.

Na początek za darmo. Odnowienie co roku. Zrezygnuj w dowolnej chwili.

Zacznij za darmo