Ga naar de inhoud
De bibliotheek
van Alexandrië
InloggenInloggenProbeer 3 maanden gratisStart gratis

Een gids

Het Proto-evangelie van Jakobus uitgelegd

Door Library of Alexandria · 11 min. leestijd · Bijgewerkt op

Het korte antwoord

  • Hoe groot was het leeftijdsverschil tussen Maria en Jozef: De evangeliën noemen geen leeftijden. Het Proto-evangelie van Jakobus, een tekst uit de tweede eeuw, beschrijft Jozef als een oude man met kinderen, gekozen uit de weduwnaars, en zegt dat Maria twaalf was toen de priesters haar aan zijn zorg toevertrouwden. De tekst noemt geen leeftijd voor Jozef.
  • Hoe oud was Maria toen ze Jezus verwekte? Geen enkel evangelie vermeldt het. Het Proto-evangelie van Jakobus zegt in de gangbare tekst dat ze zestien was toen de Annunciatie en de gebeurtenissen daarna plaatsvonden (hoofdstukken 11 en 12); sommige handschriften noemen andere leeftijden.
  • Hoe heette de grootmoeder van Jezus: Volgens de overlevering heette ze Anna, de moeder van Maria en de vrouw van Joachim. Beide namen komen uit het Proto-evangelie van Jakobus; het Nieuwe Testament noemt Maria's ouders niet.
  • Het Proto-evangelie van Jakobus (ook wel het Kindheidsevangelie van Jakobus genoemd) is een verslag uit de tweede eeuw over de geboorte en jeugd van Maria.
  • Het werd vanwege de datering in de tweede eeuw uitgesloten van de canon, hoewel de invloed enorm was.

Het Proto-evangelie van Jakobus is een christelijke tekst uit de tweede eeuw, geschreven rond 150 na Christus. Het vertelt het verhaal van de geboorte en jeugd van Maria, de moeder van Jezus, en haar verloving — en eindigt met de geboorte van Jezus in een grot buiten Bethlehem. De tekst wordt ook het Kindheidsevangelie van Jakobus genoemd: beide titels verwijzen naar hetzelfde boek. Het is nooit in de Bijbel opgenomen, maar werd een van de invloedrijkste christelijke geschriften daarbuiten. Het leverde de namen van Maria’s ouders, verschillende van de oudste kerkelijke feestdagen en eeuwen aan kerstbeelden.

Als je ooit een kersticoon in een grot hebt gezien, Maria’s ouders Joachim en Anna hebt horen noemen, of je hebt afgevraagd waar het beeld van Jozef als oudere weduwnaar vandaan komt, dan heb je dit boek al leren kennen — de meeste mensen kennen alleen de naam niet. Er zijn ruim honderd Griekse handschriften bewaard gebleven, naast oude vertalingen in het Syrisch, Koptisch, Ethiopisch, Armeens, Georgisch, Slavisch en Arabisch. Daarmee is het een van de meest gekopieerde van alle verloren boeken van de Bijbel. In deze gids lees je wat voor tekst het is, welk verhaal erin staat, hoe het de christelijke traditie vormde en waarom het nooit in de canon is opgenomen.

Eén boek, twee namen: Proto-evangelie of Kindheidsevangelie van Jakobus?

Het oudste bewaard gebleven handschrift — Papyrus Bodmer V, overgeschreven rond de derde of vierde eeuw — noemt het werk Geboorte van Maria. En dat is precies waar het boek over gaat: de geboorte van Maria zelf. Oude schrijvers noemden het eenvoudigweg het Boek van Jakobus.

De plechtigere naam kwam veertien eeuwen later. Toen de Franse geleerde Guillaume Postel een Griekse kopie uit het Oosten meenam en in 1552 een Latijnse vertaling publiceerde, verscheen die onder de titel Protevangelion — ‘het eerste evangelie’ — omdat de gebeurtenissen zich afspelen voordat Matteüs en Lucas aan hun verhalen beginnen. Die benaming bleef in de wetenschap in gebruik, terwijl ‘Kindheidsevangelie van Jakobus’ de gangbare Engelse naam werd, als verzamelnaam met andere vroegchristelijke verhalen over Jezus’ jeugd. Proto-evangelie van Jakobus, Kindheidsevangelie van Jakobus, Evangelie van Jakobus, Geboorte van Maria: alle vier de namen verwijzen naar hetzelfde korte boek, dat je ruim binnen een uur uitleest.

Het verhaal van het Proto-evangelie van Jakobus

Het boek vult de grote stilte in het Nieuwe Testament op: wie was Maria voordat de engel verscheen? Het verhaal ontvouwt zich in drie delen — haar geboorte, haar jeugd en de geboorte van haar zoon.

Joachim en Anna

Het begint met een rijke, vrome man die Joachim heet. Zijn offergave in de tempel wordt geweigerd omdat hij en zijn vrouw Anna geen kinderen hebben — kinderloosheid gold in die tijd als teken van goddelijke ongenade. Vernederd trekt Joachim zich terug in de wildernis om veertig dagen te vasten. Anna zit alleen onder een laurierboom, ziet een vogelnest en klaagt dat zelfs vogels jongen krijgen terwijl zij onvruchtbaar is. Een engel antwoordt dat ze zwanger zal worden en dat haar kind over de hele wereld zal worden genoemd. Anna belooft het kind aan God te wijden. Het verhaal verwijst bewust naar Hanna en Samuel uit het Oude Testament — Anna is de Griekse vorm van Hanna’s naam. Wanneer Joachim terugkeert, rent Anna hem bij de poort tegemoet. Na verloop van tijd wordt een dochter geboren: Maria.

Maria in de tempel

Anna houdt haar belofte. Ze maakt van Maria’s slaapkamer een heiligdom en laat niets gewoons of onreins bij haar komen. Als het kind zes maanden oud is, zet ze zeven stappen — een teken van wat ze is. Wanneer Maria drie jaar is, wordt ze naar de tempel in Jeruzalem gebracht, in een processie van maagden met lampen. Op de derde trede van het altaar gezet, ‘danste ze met haar voeten en heel het huis van Israël had haar lief’. Volgens de tekst woont ze negen jaar in de tempel, waar ze door een engel wordt gevoed.

De weduwnaar Jozef

Wanneer Maria twaalf wordt, staan de priesters voor een probleem: een vrouw die volwassen wordt, kan niet in het heiligdom blijven. Op aanwijzing van een engel roepen ze de weduwnaars van Israël bijeen, ieder met een staf. Uit Jozefs staf vliegt een duif, die op zijn hoofd neerstrijkt — het teken dat hij is uitgekozen om het meisje onder zijn hoede te nemen. Jozef protesteert dat hij een oude man is met volwassen zonen en dat iedereen hem zal uitlachen, maar hij gehoorzaamt en neemt Maria als haar voogd in huis. Hier komt het bekende beeld vandaan van Jozef als oude weduwnaar — en ook de uitleg, die in de oosters-orthodoxe kerk nog steeds wordt aangehouden, dat Jezus’ ‘broers’ in de evangeliën zonen waren uit Jozefs eerste huwelijk.

Daarna wordt Maria samen met andere maagden uitgekozen om garen te spinnen voor een nieuw tempelgordijn; het scharlakenrood en het echte purper worden haar door het lot toegewezen. De aankondiging vindt plaats in twee scènes: bij de bron begroet een stem haar, en later verschijnt de engel terwijl ze zit te spinnen. Wanneer Jozef na maanden huizen bouwen terugkomt en ziet dat Maria zwanger is, beschrijft de tekst uitvoerig zijn verdriet. Als de priesters ervan horen, moeten Jozef en Maria allebei het ‘water van de beproeving’ drinken, de Bijbelse test voor vermoed overspel. Ze doorstaan de proef allebei en de priester verklaart dat hij hen, als God hen niet veroordeelt, evenmin veroordeelt.

De grot en de vroedvrouw Salome

Door de volkstelling moet Jozef naar Bethlehem. Onderweg is Maria’s tijd gekomen. Jozef brengt haar onder in een grot buiten de stad en haast zich op zoek naar een vroedvrouw. Wat volgt is de meest aangrijpende passage van het boek: Jozef vertelt plotseling in de ik-vorm hoe de hele wereld tot stilstand komt — vogels hangen onbeweeglijk in de lucht en werklieden bevriezen halverwege hun beweging — alsof de hele schepping haar adem inhoudt op het moment van de geboorte. Een stralende wolk en daarna een verblindend licht vullen de grot. Wanneer het licht verdwijnt, is het kind er.

De vroedvrouw die Jozef heeft gevonden, komt naar buiten en vertelt wat ze heeft gezien. Daar ontmoet ze een tweede vroedvrouw, Salome, die weigert te geloven dat een maagd is bevallen en Maria zelf wil onderzoeken. Haar hand verschrompelt onmiddellijk alsof ze door vuur is verschroeid — en geneest zodra ze op aanraden van een engel haar hand uitstrekt om het kind aan te raken. Het boek eindigt in hoog tempo: de magiërs en de ster, Herodes’ kindermoord, de kleine Johannes de Doper die met Elisabet schuilt in een berg die opengaat om hen te beschermen, en de moord op Johannes’ vader Zacharias op het tempelplein. Een laatste aantekening beweert dat Jakobus het hele verslag in Jeruzalem heeft geschreven.

Hoe één kort boek de christelijke traditie vormde

De invloed van het Proto-evangelie is overal terug te zien, hoewel het nooit in een Bijbel is opgenomen. Die invloed blijkt duidelijk uit historische bronnen:

  • De namen Joachim en Anna. Het Nieuwe Testament noemt de ouders van Maria niet. Alle tradities waarin ze Joachim en Anna (of Anne) heten — van orthodoxe iconen tot de talloze kerken die naar Sint-Anna zijn vernoemd — gaan uiteindelijk terug op dit boek.
  • Feestdagen. Maria-Geboorte (8 september), Maria Presentatie (21 november, in orthodoxe traditie de Intocht van de Moeder Gods) en de feestdagen van de heilige Joachim en Anna vieren gebeurtenissen die alleen hier worden verteld. Ook het middeleeuwse feest van Maria’s ontvangenis is uit dit verhaal voortgekomen.
  • Maria’s altijddurende maagdelijkheid. Het Proto-evangelie is het oudste bewaard gebleven verhaal waarin Maria vóór, tijdens en na de geboorte van Jezus als toegewijde maagd wordt voorgesteld. De scène met Salome is er juist om dat punt kracht bij te zetten. De latere traditie werkte dit geloof op haar eigen manier uit, maar dit is het eerste verhaal waarin het voorkomt.
  • De geboorte in een grot. Oosterse christelijke iconen van de geboorte van Jezus tonen de scène bijna altijd in een donkere grot in plaats van een stal — de plek uit het Proto-evangelie, die al door schrijvers uit de tweede eeuw wordt genoemd.
  • Een millennium aan kunst. Giotto’s beroemde fresco’s in Padua beginnen niet met Jezus, maar met Joachims geweigerde offergave en Anna bij de poort — scènes uit dit boek en de middeleeuwse bewerkingen ervan, niet uit de Bijbel.

In het christelijke Oosten werd het boek meer dan duizend jaar lang hardop voorgelezen, weerklonk het in hymnen en putten predikers eruit. In het Latijnse Westen, waar de tekst zelf officieel werd afgekeurd, bleven de verhalen toch voortleven. Ze werden opnieuw verteld in het Evangelie van Pseudo-Matteüs en later in de immens populaire Gouden Legende, die Joachim, Anna en Maria’s jeugd in de tempel naar de middeleeuwse kunst en vroomheid bracht.

Waarom staat het Proto-evangelie van Jakobus niet in de Bijbel?

Het historische antwoord is eenvoudig: het verscheen te laat en onder de verkeerde naam. Het boek is geschreven rond het midden van de tweede eeuw — ongeveer een mensenleven na de apostolische generatie. De kerken die de canon vormden, erkenden alleen de evangeliën als Schrift waarvan ze aannamen dat ze uit de apostolische tijd stamden. Het Proto-evangelie was al vroeg bekend (Origenes verwijst in de derde eeuw naar het ‘Boek van Jakobus’ voor de opvatting dat Jezus’ broers zonen van Jozef waren), maar werd gezien als een later geschreven werk. Het stond nooit op de canonlijsten, noch in het Oosten, noch in het Westen. Net als de andere teksten in onze gids over de apocriefen werd het naast de Schrift gelezen, niet als Schrift.

In het Westen werd het oordeel strenger. Hiëronymus, de vierde-eeuwse vertaler van de Latijnse Bijbel, verwierp de centrale bewering van het boek dat Jozef een weduwnaar met zonen was. Volgens hem waren de ‘broers van Jezus’ in de evangeliën neven, en hij verwierp de apocriefe kindheidsevangelies in het algemeen met openlijke minachting. Het zogenoemde Decretum Gelasianum, een Latijnse lijst uit de zesde eeuw met toegestane en afgewezen boeken, noemde de kindheidsevangelies uitdrukkelijk als apocriefen die vermeden moesten worden. Daarom is de tekst bewaard gebleven in honderden Griekse en oosterse handschriften, maar moesten de verhalen via een omweg — door Pseudo-Matteüs — Latijns Europa bereiken. Dit was geen doofpotaffaire: kerkelijke schrijvers noemden hun redenen openlijk — het boek was laat geschreven, had geen bekende auteur en klopte volgens Hiëronymus niet over Jozefs familie.

Heeft Jakobus het echt geschreven? Datering en echtheid

Het boek presenteert zich als het werk van Jakobus — vermoedelijk Jakobus de Rechtvaardige, de broer van de Heer, die volgens de logica van deze tekst een zoon van Jozef en ooggetuige van de gebeurtenissen in Bethlehem zou zijn. Geen moderne geleerde aanvaardt die bewering. Jakobus stierf in de jaren 60 na Christus; het boek blijkt bekend met de kindheidsverhalen van Matteüs en Lucas, en de oudste verwijzingen van buitenaf plaatsen het in het midden tot het einde van de tweede eeuw. Het behoort tot het oude genre van pseudepigrafen — geschriften die op naam van een gerespecteerd figuur werden uitgebracht om gezag te verlenen — net als de boeken van Henoch en de Testamenten van de aartsvaders.

Ook het bewijs in de tekst zelf wijst daarop. De anonieme auteur schreef in het Grieks en was goed bekend met de Septuaginta, het Griekse Oude Testament. Hij bewerkte de verhalen over Hanna en Samuel tot het verhaal van Anna en Maria. Toch lijkt hij weinig vertrouwd met het Joodse leven in Palestina: er is geen historische grond voor een meisje dat in het tempelheiligdom wordt opgevoed, en het ‘water van de beproeving’ wordt zowel aan Jozef als aan Maria gegeven, terwijl het Bijbelse ritueel in Numeri alleen voor de vrouw gold. Geleerden lezen het boek daarom niet als geschiedenis, maar als een vroeg, vroom christelijk verhaal — bewijs van de vragen die christenen in de tweede eeuw over Maria stelden en hoe ze die beantwoordden. Over de datering bestaat in elk geval weinig twijfel: er is een fysiek exemplaar bewaard gebleven dat binnen een of twee eeuwen na de oorspronkelijke tekst is gekopieerd. Dat is meer bewijs dan van de meeste oude literatuur is overgeleverd.

Het Proto-evangelie en de andere kindheidsevangelies

Het Proto-evangelie is de oudste telg van een hele familie kindheidsteksten. Het verwante Kindheidsevangelie van Thomas uit de tweede eeuw gaat verder waar het Proto-evangelie ophoudt: het vertelt over gebeurtenissen uit Jezus’ jeugd tussen zijn vijfde en twaalfde jaar, waaronder het beroemde verhaal van de kleivogels die tot leven komen. De twee boeken behandelen verschillende onderwerpen en werden uiteindelijk samengevoegd. Het Evangelie van Pseudo-Matteüs (uit ongeveer de zevende eeuw) combineerde ze voor Latijnse lezers en voegde eigen details toe, zoals de os en de ezel bij de kribbe. Het latere Arabische Kindheidsevangelie bracht de traditie verder naar het oosten. Deze boeken laten zien hoe generaties christenen de stiltes in de canonieke evangeliën invulden, voortbouwend op het fundament van het Proto-evangelie.

Moet je het Proto-evangelie van Jakobus lezen?

Ja — en niet alleen vanwege de historische waarde. Het is kort, levendig en op sommige plekken echt ontroerend: Anna’s klaagzang onder de laurierboom, het kind dat danst op de treden van de tempel, de wereld die stilstaat op het moment van de geboorte. Wie geïnteresseerd is in Maria ontdekt hier de bron van bijna alles wat de traditie over haar vroege leven vertelt. Wie de kerkgeschiedenis wil begrijpen, ziet hoe een niet-Bijbels boek geloof, kunst en eredienst bijna twee millennia lang kan beïnvloeden. En wie gewoon van oude literatuur houdt, vindt hier een van de best vertelde verhalen uit de tweede eeuw.

Lees het voor wat het is — een vroegchristelijk verhaal, geen ooggetuigenverslag — en het boek stelt niet teleur. Lees het samen met het Kindheidsevangelie van Thomas en houd Lucas 1–2 en 1 Samuël 1–2 bij de hand om te zien hoe vaardig de auteur met zijn bronnen omgaat.

Lees de uitgave van de Library of Alexandria: Het Kindheidsevangelie van Jakobus.

Ontdek meer

Vragen over het Proto-evangelie van Jakobus

Eén boek, twee namen: Proto-evangelie of het kindheidsevangelie van Jakobus?

Het oudste bewaard gebleven manuscript — Papyrus Bodmer V, gekopieerd rond de derde of vierde eeuw — noemt het werk De geboorte van Maria, en dat is precies wat het boek is: een geboorteverhaal over Maria zelf. Oude schrijvers noemden het simpelweg het Boek van Jakobus.

Waarom staat het Proto-evangelie van Jakobus niet in de Bijbel?

Het historische antwoord is eenvoudig: het kwam te laat en onder de verkeerde naam. Het boek werd rond het midden van de tweede eeuw geschreven — ongeveer een mensenleven na de generatie van de apostelen — en de kerken die de canon vormgaven, aanvaardden alleen de evangeliën die volgens hen van apostolische oorsprong waren als Schrift.

Moet je het Proto-evangelie van Jakobus lezen?

Ja — en niet alleen vanwege de geschiedenis. Het is kort, levendig en soms echt ontroerend: Anna’s klaagzang onder de laurierboom, het kind dat danst op de trappen van de tempel en de wereld die stilstaat op het moment van de geboorte. Wie geïnteresseerd is in Maria, ontdekt hier de bron van bijna alles wat de traditie over haar jeugd vertelt.

De klassiekers, in je inbox

Personages, kernideeën en waar je kunt beginnen, per e-mail. Je kunt je op elk moment afmelden.

Lees de boeken in deze gids en nog 200.000+ andere

Begin gratis en krijg toegang tot 200.000+ boeken om te lezen, met van elk boek een samenvatting van 15 minuten. Elk boek is tegen kostprijs verkrijgbaar als paperback, hardcover of in grootletterdruk.

Gratis beginnen. Wordt elk jaar verlengd. Op elk moment opzegbaar.

Start gratis