Ga naar de inhoud
De bibliotheek
van Alexandrië
InloggenInloggenProbeer 3 maanden gratisStart gratis

Een gids

Het kindheidsevangelie van Tomas uitgelegd

Door Library of Alexandria · 11 min. leestijd · Bijgewerkt op

Het korte antwoord

  • Het kindheidsevangelie van Thomas is een verzameling verhalen uit de tweede eeuw over Jezus als jongen, van ongeveer vijf tot twaalf jaar oud.
  • De beroemdste scène: het kind Jezus vormt op de sabbat twaalf mussen uit klei en brengt ze vervolgens tot leven.
  • Het staat volledig los van het spreuken-evangelie van Thomas, hoewel de twee voortdurend met elkaar worden verward.
  • Het was enorm populair in de middeleeuwen en is in veel talen overgeleverd.
  • Het werd nooit tot de canon gerekend en weerspiegelt de nieuwsgierigheid van vroege christenen naar Jezus' verborgen jeugd.

Het Kindheidsevangelie van Thomas is een christelijke tekst uit de tweede eeuw met verhalen over Jezus als jongen, tussen zijn vijfde en twaalfde jaar — de periode waarover het Nieuwe Testament vrijwel niets vertelt. In de beroemdste scène maakt de vijfjarige Jezus op sabbat twaalf mussen van klei en brengt hij ze met een klap in zijn handen tot leven. Het werd nooit in de Bijbel opgenomen, maar groeide uit tot een van de meest gekopieerde en vertaalde christelijke verhalen van de middeleeuwen.

Het is ook een van de meest verkeerd begrepen boeken uit de apocriefe literatuur — te beginnen bij de naam. Het heeft niets te maken met de beroemde verzameling uitspraken die in 1945 in Egypte werd gevonden; het zijn twee totaal verschillende werken met dezelfde titel. In deze gids lees je wat het Kindheidsevangelie werkelijk is, ontdek je de vreemde en levendige verhalen, ontrafel je de verwarring rond Thomas en lees je waarom de vroege kerk het niet in de canon opnam — en waarom middeleeuwse christenen het toch lazen.

Wat is het Kindheidsevangelie van Thomas?

Het Nieuwe Testament vertelt ons vrijwel niets over Jezus' jeugd. Matteüs en Lucas beschrijven zijn geboorte; Lucas voegt één verhaal toe over de twaalfjarige in de tempel. Daarna valt het verhaal stil tot zijn doop als volwassene. Het Kindheidsevangelie van Thomas vult die leemte op. Oude handschriften dragen vaak de titel Paidika — ongeveer: 'de kinderdaden' van de Heer — en dat is precies wat het is: een losse reeks van zo'n negentien korte scènes over Jezus, van zijn vijfde tot zijn twaalfde, in Nazaret.

Hoewel latere handschriften het werk toeschrijven aan 'Thomas de Israëliet', denkt geen enkele geleerde dat de apostel Thomas het heeft geschreven. De oudste kopieën deden de ronde zonder auteursnaam; de toeschrijving werd er pas eeuwen later aan toegevoegd. Het werk is waarschijnlijk halverwege of in de tweede helft van de tweede eeuw na Christus in het Grieks geschreven. Rond 180 na Christus klaagde kerkvader Irenaeus al over een apocrief verhaal waarin de jongen Jezus zijn leraar van zijn stuk brengt met een les over het alfabet — een van de kenmerkende scènes uit het Kindheidsevangelie. De verhalen deden dus al ongeveer anderhalve eeuw na Jezus' leven de ronde. Het werk is daarmee echt oud, maar verscheen generaties te laat om echte herinneringen te bewaren. Net als de andere verloren boeken van de Bijbel vertelt het ons minder over de historische Jezus dan over de vroege christenen die zich over hem verwonderden.

De beroemde verhalen, goed verteld

De verhalen vormen het hart van het boek — nu eens charmant, dan weer schokkend en soms verrassend ontroerend. Samen volgen ze een duidelijke ontwikkeling: eerst is de macht van de jongen rauw en gevaarlijk, maar geleidelijk verandert die in een bron van zegen.

De twaalf mussen van klei

Het boek begint met de vijfjarige Jezus, die na een regenbui bij een beekje speelt. Hij verzamelt het stromende water in kleine poeltjes, zuivert het met een woord en maakt twaalf mussen van de zachte klei. Maar het is sabbat, en een buurman vertelt Jozef dat het kind de rustdag schendt. Wanneer Jozef aankomt en hem berispt, klapt Jezus eenvoudigweg in zijn handen en zegt hij tegen de mussen dat ze moeten gaan — de kleivogels komen tot leven en vliegen tjilpend weg. Het verboden 'werk' verdwijnt in de lucht. Dit is de beroemdste scène uit het boek: speels en geheimzinnig, en een eerste aanwijzing dat dit kind zich niet aan de gewone regels houdt.

De vervloekingen

Dan worden de verhalen donker — en juist dat verbaast moderne lezers het meest. De zoon van schriftgeleerde Annas neemt een wilgentak en laat de poeltjes die Jezus heeft gemaakt leeglopen. Woedend zegt Jezus dat de jongen zal verdorren als een boom, en dat gebeurt. Kort daarna botst een ander kind dat door het dorp rent tegen Jezus' schouder. Jezus zegt dat de jongen niet verder zal komen — en die valt dood neer. Wanneer de dorpsbewoners klagen, worden zijn beschuldigers blind geslagen en trekt Jozef, ten einde raad, de jongen aan zijn oor. De tekst beschrijft deze scènes zonder gêne: dit is goddelijke macht in een vijfjarige, nog voordat zelfbeheersing en barmhartigheid die hebben ingehaald. Vroege lezers lijken ze te hebben opgevat als bewijs dat Jezus' macht aangeboren was en hem niet pas later was verleend.

Zacharias en het alfabet

Een leraar die Zacharias heet, biedt aan de jongen letters te leren — natuurlijk te beginnen met het alfabet. Voor de leraar loopt de les niet goed af. Jezus vraagt hem de ware aard van de eerste letter, alfa, uit te leggen. Wanneer Zacharias dat niet kan, houdt de jongen een uiteenzetting over de verborgen structuur ervan — lijnen, strepen en betekenissen — die de oude man verbijsterd achterlaat. Zacharias geeft zich gewonnen. Hij klaagt dat hij een leerling wilde krijgen, maar zelf een meester heeft gevonden, en smeekt Jozef het kind mee te nemen. Dit is het verhaal dat Irenaeus al in de tweede eeuw kende.

De grote ommekeer

Dan volgt het keerpunt van het hele boek, een detail dat in de meeste navertellingen wordt overgeslagen: Jezus geneest iedereen die hij heeft vervloekt. De verdorde jongen, het dode kind en de blindgeslagen beschuldigers worden allemaal hersteld. Vanaf dat moment gebruikt hij zijn macht bijna uitsluitend om te redden en te herstellen. Niemand, merkt de tekst op, durfde hem nog uit te dagen.

Zeno, de jongen die van het dak viel

Daarna volgt het ontroerendste verhaal. Jezus speelt met andere kinderen op een bovenverdieping wanneer een van hen, een jongen die Zeno heet, van het dak valt en sterft. De anderen vluchten en Zeno's ouders beschuldigen Jezus ervan hem naar beneden te hebben geduwd. Jezus springt naar beneden, gaat bij het lichaam staan en roept Zeno bij zijn naam. Hij beveelt hem op te staan en te vertellen wat er is gebeurd. Zeno staat op, levend, en verklaart waar iedereen bij is dat Jezus hem niet heeft geduwd, maar weer tot leven heeft gewekt. De beschuldiging maakt plaats voor verbazing.

De behulpzame jaren — en de tempel

In de latere scènes is de macht van de jongen helemaal veranderd in vriendelijkheid. Een jongeman die hout klooft, hakt met zijn bijl in zijn voet; Jezus pakt die vast en geneest hem. Hij wordt om water gestuurd en breekt de kruik — dus draagt hij het water in zijn mantel naar huis. Hij zaait één tarwekorrel en oogst genoeg om de armen van het dorp te voeden. Wanneer timmerman Jozef een balk te kort zaagt, rekt de jongen het hout uit tot de juiste lengte. Hij geneest zijn broer Jakobus nadat die door een adder is gebeten, en wekt een gestorven baby en een overleden arbeider tot leven. Nog twee schoolmeesters proberen hun geluk: de een slaat het kind en wordt vervloekt, maar wordt weer hersteld wanneer een derde met respect over hem spreekt.

Dan doet het boek iets stilletjes briljants: het eindigt met de Schrift. Het laatste hoofdstuk vertelt opnieuw Lucas' verhaal over de twaalfjarige Jezus in de tempel, waar hij de schriftgeleerden verbaast en zijn bezorgde ouders antwoordt dat hij 'bezig moet zijn met de zaken van mijn Vader' (Lucas 2:49). Door af te sluiten met het ene canonieke verhaal over Jezus' jeugd, verbindt de auteur zijn dorpsverhalen met de tijdlijn van de Bijbel — alsof hij wil zeggen: zo werd de jongen die je net hebt leren kennen de jongen uit Lucas.

Niet dat Evangelie van Thomas: twee totaal verschillende boeken

Dit verdient een eigen gedeelte, want de verwarring komt steeds terug — zelfs in gepubliceerde boeken en documentaires. Twee oude werken worden vaak 'het Evangelie van Thomas' genoemd, maar verder lijken ze in niets op elkaar:

  • Het Evangelie van Thomas is een verzameling van 114 uitspraken die aan de volwassen Jezus worden toegeschreven — zonder verhalen, wonderen of verhaallijn. Het werd in 1945 in het Koptisch herontdekt, tussen de Nag Hammadi-bibliotheek in Egypte. Het is het bekendste van de gnostische evangeliën: een tekst over geheime wijsheid en zelfkennis.
  • Het Kindheidsevangelie van Thomas is op vrijwel elk punt het tegenovergestelde: alleen verhalen en nauwelijks theologie — avonturen over een kind, verteld in eenvoudige, volkse stijl, met bijna op elke pagina een wonder.

De twee hebben alleen de naam Thomas gemeen; latere kopiisten voegden die onafhankelijk van elkaar aan beide teksten toe. Geen van beide kan de apostel geloofwaardig als auteur claimen. Geleerden gingen er ooit van uit dat ook het Kindheidsevangelie 'gnostisch' moest zijn vanwege de gedeelde titel, maar dat idee is inmiddels losgelaten. Specialisten lezen het nu als populaire christelijke verhalen, meer verwant aan volksverhalen dan aan filosofie. Als je weet welke Thomas je in handen hebt, ben je al beter geïnformeerd dan de meeste teksten over deze boeken.

Waarom staat het Kindheidsevangelie van Thomas niet in de Bijbel?

Het eerlijke antwoord, met oog voor de geschiedenis, is dat het er nooit dichtbij is gekomen. Toen vroege christelijke gemeenschappen beslisten welke boeken ze tijdens de eredienst zouden lezen, stelden ze steeds dezelfde vragen: was het boek geschreven door een apostel of een metgezel van een apostel? Ging het terug tot de eerste generatie? Werd het op veel plaatsen tijdens openbare erediensten gebruikt? Het Kindheidsevangelie voldeed aan geen van deze drie criteria: het verscheen een eeuw te laat, had geen geloofwaardige apostolische naam als auteur en werd gelezen voor geloofsbeleving en vermaak, niet tijdens de liturgie. Het staat op geen enkele vroege canonlijst. Een 'Evangelie van Thomas' wordt bovendien expliciet genoemd bij de verworpen boeken in de zesde-eeuwse lijst die bekendstaat als het Gelasiaanse Decreet.

Ook de inhoud speelde een rol. Kerkelijke schrijvers hadden moeite met een jongen Jezus die eerst vervloekt en pas later zegent; dat beeld strookte moeilijk met de volwassen Jezus uit de evangeliën. Maar laten we precies zijn: dit was geen boek dat uit een Bijbel werd 'verbannen', terwijl het er ooit wel in stond. Net als de meeste apocriefe boeken werd het simpelweg nooit toegelaten. Dat onderscheid helpt echte geschiedenis te scheiden van verhalen vol samenzweringstheorieën. De concilies die zich over de canon bogen, legden formeel vast wat kerken al lazen; ze plunderden geen bibliotheken.

Wat het ons vertelt over de nieuwsgierigheid van vroeger

Waarom schreven en lazen mensen in de oudheid dit boek, als het geen geschiedenis en geen Schrift is? Uit nieuwsgierigheid — een heel menselijke eigenschap. Het evangelie van Lucas springt van de kribbe naar Jezus' twaalfde jaar en daarna van zijn twaalfde naar zijn dertigste. Lezers uit de oudheid voelden die stilte net zo sterk als wij nu, en het Kindheidsevangelie is het antwoord uit de tweede eeuw op de vraag die iedereen die Lucas leest uiteindelijk stelt: hoe was hij als kind?

Het volgt ook de regels van de antieke biografie, waarin de jongen vaak al laat zien wat voor man hij zal worden — zoals de jonge Alexander die het ontembare paard temt, of de voortekenen rond de jonge Augustus. Het Kindheidsevangelie doet hetzelfde met Jezus: het kind dat kleivogels tot leven wekt, loopt vooruit op de man die de doden tot leven wekt; de jongen die Zacharias verbijstert, loopt vooruit op de leraar die de schriftgeleerden in de tempel verbaast. Het was bovendien niet het enige werk in zijn soort. In dezelfde periode ontstond het Proto-evangelie van Jakobus, dat de jeugd van Maria invult. Deze teksten zijn vensters op de populaire christelijke verbeelding: waar gewone gelovigen zich over verwonderden en wat ze bij het haardvuur wilden horen. Juist daarom zijn ze het vandaag de dag waard om te lezen, op hun eigen merites.

Handschriften en populariteit: een middeleeuwse bestseller

Het Kindheidsevangelie van Thomas kende een indrukwekkende verspreiding, hoewel de kerk het nooit in de canon opnam. Het is overgeleverd in meerdere, onderling verschillende Griekse versies, maar ook in het Syrisch, Latijn, Georgisch, Ethiopisch, Slavisch, Iers en meer — een verspreiding die alleen echt populaire boeken bereikten. De oudste omvangrijke handschriften zijn Syrische kopieën uit ongeveer de vijfde en zesde eeuw. In 2024 identificeerden onderzoekers een verwaarloosd papyrusfragment in een bibliotheek in Hamburg als de oudste bekende Griekse kopie, daterend uit de vierde of vijfde eeuw — bewijs dat er op dit gebied nog altijd ontdekkingen worden gedaan.

In het Latijnse Westen werden de verhalen opgenomen in het bijzonder invloedrijke Evangelie van Pseudo-Matteüs. Van daaruit vonden ze hun weg naar middeleeuwse preken, gedichten en kunst. Wonderen van de jongen Jezus verschijnen in volkstalige verzen, van Ierland tot Duitsland, en een beroemde reeks Engelse tegels uit de veertiende eeuw beeldt ze scène voor scène uit. In het Oosten werden de verhalen verwerkt in het Arabische Kindheidsevangelie, een latere compilatie die de verhalen over Jezus als kind naar nieuwe streken bracht. Ook in de Koran staat een verhaal waarin Jezus een vogel van klei maakt en tot leven brengt. Dat laat zien hoe ver deze verhalen in de zevende eeuw waren verspreid. Afgaande op hun bereik, en niet op canonlijsten, was het Kindheidsevangelie van Thomas een van de succesvolste christelijke teksten van de middeleeuwen.

Moet je het Kindheidsevangelie van Thomas lezen?

Ja — het is misschien wel de makkelijkste kennismaking met de vroegchristelijke literatuur. Je leest het hele boek in ruim minder dan een uur. Je hebt geen voorkennis nodig, de verhalen zijn levendig en staan op zichzelf. Ook past het uitstekend bij een herlezing van Lucas 2, waar het laatste hoofdstuk bewust op teruggrijpt. Lees het voor wat het werkelijk is: niet een verloren hoofdstuk uit de Bijbel, maar een venster uit de tweede eeuw op de manier waarop vroege christenen zich Jezus' jeugd voorstelden — soms verbijsterend, soms grappig en af en toe prachtig.

Een paar tips voor je eerste lezing: houd de ontwikkeling in gedachten (eerst rauwe macht, dan de ommekeer en ten slotte barmhartigheid); let op hoe de scènes met de leraren zich opbouwen en weer worden afgerond; en merk op hoe het einde je terugbrengt naar Lucas. Ontdek daarna hoe deze boeken zich verhouden tot de boeken die de Bijbel nooit hebben gehaald — en hoe anders ze zijn dan de traditie van uitspraken die de naam Thomas deelt. Weinig dingen scherpen je gevoel voor de canonieke evangeliën beter aan dan zien hoe een evangelie eruitziet wanneer het puur een verhaal vertelt.

Lees de editie van Library of Alexandria: Het Kindheidsevangelie van Thomas.

Ontdek meer

De klassiekers, in je inbox

Personages, kernideeën en waar je kunt beginnen, per e-mail. Je kunt je op elk moment afmelden.

Lees de boeken in deze gids en nog 200.000+ andere

Begin gratis en krijg toegang tot 200.000+ boeken om te lezen, met van elk boek een samenvatting van 15 minuten. Elk boek is tegen kostprijs verkrijgbaar als paperback, hardcover of in grootletterdruk.

Gratis beginnen. Wordt elk jaar verlengd. Op elk moment opzegbaar.

Start gratis