Het korte antwoord
- Het Evangelie van Thomas is een verzameling van 114 uitspraken die aan Jezus worden toegeschreven, zonder verhaal of passieverhaal.
- Het werd in 1945 volledig in het Koptisch gevonden tussen de Nag Hammadi-codices, naast oudere Griekse fragmenten uit Oxyrhynchus.
- Het wordt meestal gedateerd op de 2e eeuw, al bewaren sommige uitspraken mogelijk ouder materiaal.
- Het staat geheel los van het Evangelie van Thomas' kindertijd, een afzonderlijke tekst met verhalen over Jezus als jongen.
- Het werd uitgesloten van de Bijbel vanwege de late datering en de neiging tot gnostische theologie.
Het Evangelie van Thomas is een verzameling van 114 uitspraken van Jezus — logia genoemd — zonder geboorteverhaal, wonderen, proces, kruisiging of verhaal over de opstanding. Een volledige kopie in het Koptisch werd in 1945 ontdekt bij Nag Hammadi in Egypte. Eerdere Griekse fragmenten waren rond de eeuwwisseling al opgedoken in Oxyrhynchus. De meeste geleerden dateren de voltooide tekst in de tweede eeuw na Christus, al menen sommigen dat een kern van de uitspraken veel eerder in omloop was — mogelijk al even vroeg als het materiaal achter de canonieke evangeliën.
Geen enkel manuscript dat de afgelopen honderd jaar is gevonden, heeft de studie van het vroege christendom zo veranderd. In december 1945 stuitte een Egyptische boer die bij Nag Hammadi naar meststoffen zocht op een verzegelde kruik met dertien in leer gebonden boeken — de Nag Hammadi-bibliotheek. Daarin zat een werk dat zichzelf aankondigde als verborgen uitspraken van de levende Jezus, opgeschreven door Didymos Judas Thomas. In deze gids lees je wat het Evangelie van Thomas is, wat de 114 uitspraken zeggen, waarom het nooit in de Bijbel is opgenomen, of het echt ‘gnostisch’ is en hoe het verschilt van het Evangelie van Thomas over de jeugd van Jezus — een heel ander oud boek waarmee het voortdurend wordt verward.
Wat het Evangelie van Thomas anders maakt dan de vier evangeliën
Sla Matteüs, Marcus, Lucas of Johannes open en je krijgt een verhaal: een leven dat zich verplaatst van Galilea naar Jeruzalem, naar het kruis toewerkt en eindigt bij een leeg graf. Sla het Evangelie van Thomas open en je vindt helemaal geen verhaal — alleen een kale lijst uitspraken, honderdvijftien volgens de nummering die moderne redacteuren eraan gaven, waarvan de meeste niet meer worden ingeleid dan met de woorden ‘Jezus zei’. Geen plot, geen chronologie, geen kruisiging, geen verschijning na de opstanding. Geleerden noemen deze vorm een spreukenevangelie: als genre staat het dichter bij Spreuken dan bij Marcus.
De theologie is net zo bijzonder als de vorm. Het boek opent met de belofte dat wie de betekenis van deze uitspraken ontdekt, de dood niet zal proeven — bij Thomas komt verlossing door begrip. Waar de canonieke evangeliën draaien om wat Jezus deed, en vooral om zijn dood en opstanding, draait Thomas volledig om wat Jezus zei en om het werk dat de lezer doet om die woorden uit te leggen.
Daaruit volgt het bekendste thema. Bij Thomas is het koninkrijk van God geen toekomstige gebeurtenis waarop je moet wachten en geen plek in de hemel die je moet bereiken. Het is er al — uitgespreid over de aarde, maar onzichtbaar; tegelijk binnen in en buiten een mens te vinden; ontdekt door zelfkennis, niet door tekenen aan de hemel. Die verschuiving, van apocalyptische verwachting naar ontwaken in het heden, vormt het kloppend hart van de hele verzameling.
Een samenvatting van het Evangelie van Thomas: wat de 114 uitspraken zeggen
Omdat er geen verhaal is, kun je het Evangelie van Thomas niet als een verhaal samenvatten. De uitspraken vallen echter in herkenbare groepen uiteen. Ze per groep lezen is de snelste manier om het boek te begrijpen:
| Groep | Voorbeelden van uitspraken | Wat ze zeggen |
|---|---|---|
| Uitspraken over het koninkrijk | 3, 22, 51, 113 | Het koninkrijk is er nu, binnenin en overal om ons heen. Wie met nieuwe ogen kijkt, kan er binnengaan — het is geen toekomstige gebeurtenis of verre plek. |
| Gelijkenissen met parallellen in de canonieke evangeliën | 9, 20, 63, 64, 65, 76, 96, 107 | De zaaier, het mosterdzaad, de rijke dwaas, het feestmaal, de slechte pachters, de parel, het zuurdesem, het verloren schaap — bekende gelijkenissen, meestal in een beknoptere vorm. |
| Uitspraken die alleen bij Thomas voorkomen | 42, 77, 97, 98 | Materiaal zonder enige parallel in het Nieuwe Testament, van raadsels van één regel tot gelijkenissen die nergens anders zijn opgetekend. |
De uitspraken over het koninkrijk dragen de centrale boodschap van het boek. Uitspraak 3 drijft de spot met het idee dat het koninkrijk zich in de hemel of de zee bevindt en situeert het in plaats daarvan binnen en buiten de zoeker. Uitspraak 22 beschrijft hoe je het koninkrijk binnengaat door twee één te maken — binnen en buiten, boven en beneden — een raadselachtig beeld van herstelde heelheid. Uitspraak 113 sluit het thema af: het koninkrijk zal niet komen door te kijken en te wachten, want het is al over de aarde uitgespreid.
De gelijkenissen met parallellen zijn de reden waarom geleerden zo veel belang aan dit boek hechten. Ongeveer de helft van Thomas’ uitspraken heeft een tegenhanger bij Matteüs, Marcus of Lucas — en de versies van Thomas zijn vaak korter en ontdaan van de verklarende uitleg die de canonieke evangeliën eraan toevoegen. De gelijkenis van de slechte pachters in uitspraak 65 staat bijvoorbeeld zonder het allegorische kader dat Marcus 12 biedt. Volgens sommige geleerden wijst die beknoptheid erop dat Thomas gelijkenissen in een oudere, oorspronkelijkere vorm bewaart; anderen zien er bewijs in dat een latere redacteur het geleende materiaal heeft ingekort.
Het unieke materiaal maakt Thomas vreemd en onvergetelijk. Uitspraak 42 is de kortste van het boek — ‘Word voorbijgangers’ — een raadsel van twee woorden dat uiteenlopend wordt gelezen: als oproep tot onthechting, maar ook als samenvatting van een zwervend bestaan. In uitspraak 77 spreekt Jezus over een aanwezigheid die aan alle dingen ten grondslag ligt — onder gekloofd hout, onder een opgetilde steen — taal die lezers hebben opgevat als alles van goddelijke Wijsheid die de schepping doordringt tot uitgesproken pantheïsme. Uitspraak 97 vergelijkt het koninkrijk met een vrouw van wie de kruik met meel onderweg naar huis ongemerkt leegloopt; uitspraak 98 vergelijkt het er verrassend genoeg mee dat een moordenaar zijn zwaard test voordat hij toeslaat. Geen van beide gelijkenissen komt ergens anders in de oude literatuur voor. De laatste uitspraak, nummer 114, beschrijft hoe Petrus bezwaar maakt tegen Maria’s aanwezigheid onder de leerlingen. Jezus antwoordt met woorden over haar mannelijk maken — waarschijnlijk een ascetische uitdrukking voor het overstijgen van de tegenstellingen van het gewone bestaan, al blijft dit een van de meest bediscussieerde passages in de vroegchristelijke literatuur.
Waarom staat het Evangelie van Thomas niet in de Bijbel?
Het eerlijke, historische antwoord is dat het er nooit uit is gehaald — het heeft er nooit in gestaan. Geen enkele bewaard gebleven canonlijst uit de vroege kerk noemt het Evangelie van Thomas. Toen christelijke leiders tussen de tweede en vierde eeuw formele lijsten van aanvaarde boeken begonnen op te stellen, waren de vier evangeliën van Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes al in de kerken gevestigd. Thomas behoorde niet tot de boeken die tijdens openbare diensten werden voorgelezen.
De vroege kerk hanteerde herkenbare criteria bij de beoordeling van een boek: was het geloofwaardig met een apostel verbonden? Werd het breed gebruikt, in veel kerken en niet alleen in één regio of sekte? Kwam de leer overeen met het geloof dat de kerken al beleden? Volgens de kerkvaders schoot het Evangelie van Thomas op al die punten tekort. Het verscheen later dan de vier evangeliën en circuleerde in beperkte kring, vooral in Syrië en Egypte. De leer dat verlossing door verborgen inzicht komt, strookte slecht met kerken die het kruis en de opstanding centraal stelden — en Thomas bevat helemaal geen lijdensverhaal, wat het op zichzelf al onderscheidde van elk evangelie dat de kerken aanvaardden. Oude schrijvers die het noemen, wijzen het af: Origenes noemde het een van de evangeliën die de kerk niet had aanvaard, Eusebius rekende evangeliën die aan Thomas werden toegeschreven tot de apocriefe boeken en Cyrillus van Jeruzalem waarschuwde zijn leerlingen er uitdrukkelijk voor.
Dit was geen doofpotaffaire, maar een openlijk genomen besluit met duidelijke redenen, door gemeenschappen die bepaalden wat tijdens hun bijeenkomsten zou worden voorgelezen. Boeken die die plek verloren, werden simpelweg niet meer gekopieerd. Net als veel werken die nu onder de noemer verloren boeken van de Bijbel vallen, bleef Thomas niet bewaard dankzij de kopieertraditie van de kerk, maar bij toeval — in één begraven kruik en een handvol papyrusfragmenten uit een Egyptische afvalhoop.
Is het Evangelie van Thomas gnostisch?
Tientallen jaren lang was ‘het gnostische Evangelie van Thomas’ de gangbare benaming, en die associatie is begrijpelijk: het boek werd begraven aangetroffen naast werken die echt gnostisch zijn in de Nag Hammadi-collectie. Bovendien klinkt de belofte van geheime uitspraken en verlossende kennis op het eerste gezicht gnostisch. Om precies die redenen wordt het regelmatig gerekend tot de gnostische evangeliën.
Bij nader onderzoek is dat etiket echter steeds minder houdbaar gebleken. De uitgewerkte gnostische systemen van de tweede eeuw vertelden een ingewikkelde mythe: een lagere scheppergod (de demiurg) die verantwoordelijk was voor de gebrekkige materiële wereld, een hiërarchie van goddelijke emanaties en een hemelse Sophia wier val het drama in gang zette. Thomas bevat niets van dat alles — geen demiurg, geen aeonen, geen kosmische val, alleen uitspraken. Wat het met het gnostische denken gemeen heeft, is een familiegelijkenis: verlossing door kennis in plaats van verzoening, wantrouwen tegenover het lichaam en de wereld, en waarheid die alleen is weggelegd voor wie haar kan vinden. Die gelijkenis verklaart waarom gnostische lezers het boek bewaarden, maar bewijst niet dat gnostici het hebben geschreven.
De meningen van geleerden zijn tegenwoordig oprecht verdeeld. Sommige historici zien Thomas nog steeds als een vroege fase op weg naar het gnosticisme; anderen schrijven het toe aan het ascetische christendom in het Syrië van de tweede eeuw, waar celibaat en onthechting belangrijk waren, maar de gnostische mythe ontbrak; weer anderen beschouwen het als een verzameling wijsheidsuitspraken in de traditie van de Joodse wijsheidsliteratuur. Een andere groep betoogt dat het woord ‘gnostisch’ inmiddels een te grof instrument is om nog bruikbaar te zijn. De eerlijke samenvatting: Thomas staat dicht bij het gnosticisme — het leent zich goed voor een gnostische lezing, maar mist de kenmerkende gnostische mythologie.
Het Evangelie van Thomas over de jeugd van Jezus — een heel ander boek
Dit is de verwarring waar bijna iedereen in trapt. Het Evangelie van Thomas over de jeugd van Jezus is niet het Evangelie van Thomas, geen onderdeel ervan en vrijwel zeker niet van dezelfde auteur. Het zijn twee afzonderlijke oude werken die toevallig dezelfde naam delen.
Het evangelie over Jezus’ jeugd is alles wat het spreukenevangelie niet is: een puur verhaal, en dan ook nog een volksverhaal. Het vertelt over Jezus als jongen, van ongeveer vijf tot twaalf jaar oud — de jaren die het Nieuwe Testament onvermeld laat. In de bekendste scène maakt de vijfjarige Jezus op sabbat twaalf mussen van klei. Wanneer iemand hem daarop aanspreekt, klapt hij in zijn handen en vliegen ze levend weg. Andere scènes zijn grimmiger: een kind dat zijn spel bederft, verschrompelt; een jongen die tegen hem aan botst, valt dood neer; verbijsterde leraren zien hoe hun leerling de verborgen betekenis van de eerste letter van het alfabet uitlegt. Naarmate de jongen ouder wordt, krijgen de wonderen een welwillender karakter — hij wekt een speelkameraadje op dat van een dak is gevallen, geneest de gewonde voet van een houthakker en rekt een balk uit om Jozefs timmerwerk te redden. Het boek sluit af met het verhaal uit Lucas over de twaalfjarige Jezus tussen de leraren in de tempel.
De geschiedenis van de twee boeken verschilt net zo sterk als hun inhoud. Het evangelie over Jezus’ jeugd is waarschijnlijk in de tweede eeuw in het Grieks geschreven — Ireneüs lijkt rond 180 na Christus het verhaal over het alfabet al te kennen — en de toeschrijving aan ‘Thomas de Israëliet’ verschijnt pas in latere manuscripten. Het is nooit in Nag Hammadi gevonden en hoefde nooit herontdekt te worden: middeleeuwse christenen kopieerden het openlijk in het Grieks, Latijn, Syrisch en een half dozijn andere talen, hoewel geen enkele kerk het als Schriftuur beschouwde. Wanneer een viraal bericht het heeft over een ‘verboden evangelie’ waarin de jonge Jezus kleivogels tot leven wekt, gaat het om het evangelie over Jezus’ jeugd — niet om het boek met 114 uitspraken. We publiceren complete moderne Engelse edities van allebei, zodat lezers precies weten welk boek ze in handen hebben.
Wie was Thomas?
Thomas staat in alle vier de lijsten van de twaalf apostelen in het Nieuwe Testament. Het evangelie van Johannes geeft hem zijn persoonlijkheid: hij is de leerling die de wonden wil aanraken voordat hij in de opstanding gelooft — ‘ongelovige Thomas’ — en daarna een van de krachtigste geloofsbelijdenissen in het Nieuwe Testament uitspreekt. Zijn beide namen betekenen hetzelfde: Thomas is de weergave van het Aramese woord voor tweeling en Didymos is het Griekse equivalent. Vandaar de naam van de samensteller: Didymos Judas Thomas.
Die dubbele naam wijst naar Syrië. De Syrische kerk, met Edessa als centrum, beschouwde Thomas als haar stichtende apostel en bracht een hele literatuur op zijn naam voort — waaronder de Handelingen van Thomas uit de derde eeuw, waarin de apostel naar het oosten trekt, naar India. De Thomaschristenen in Kerala voeren hun oorsprong terug op zijn missie. Het Evangelie van Thomas is vrijwel zeker ontstaan binnen deze Syrische christelijke traditie waarin Thomas werd vereerd. Vrijwel geen enkele geleerde beweert dat de historische apostel het boek zelf heeft samengesteld. Net als de meeste werken uit die tijd gebruikt het de naam van een vereerde figuur om diens gezag op te eisen — dezelfde pseudepigrafische traditie achter boeken die op naam van Henoch, Petrus en anderen zijn geschreven.
Wat geleerden zeggen over datering en echtheid
Een paar aanknopingspunten staan vast. Drie Griekse papyrusfragmenten van het boek, opgegraven uit de oude afvalheuvels van Oxyrhynchus tussen 1897 en 1903, zijn op basis van het handschrift gedateerd rond 200–250 na Christus — hoewel niemand wist wat het waren totdat de volledige Koptische tekst in 1945 opdook. Hippolytus en Origenes noemen allebei in de jaren 220–230 een Evangelie van Thomas. Het boek bestond dus uiterlijk rond 200 na Christus in het Grieks; de kopie uit Nag Hammadi is een Koptische vertaling uit de vierde eeuw.
De echte discussie gaat over hoeveel ouder het boek is. Een ‘vroege’ stroming — waartoe geleerden als Helmut Koester en Stephen Patterson behoren — betoogt dat Thomas onafhankelijk is van Matteüs, Marcus en Lucas en een traditie van uitspraken uit de eerste eeuw bewaart. Ze wijzen erop dat het genre overeenkomt met de hypothetische bron met uitspraken (Q) achter Matteüs en Lucas en dat de gelijkenissen vaak de redactionele aanpassingen van de canonieke versies missen. Een ‘late’ stroming — waaronder Simon Gathercole en Mark Goodacre — antwoordt dat Thomas verbale sporen van de voltooide synoptische evangeliën vertoont en uit het midden van de tweede eeuw stamt. Eén geleerde, Nicholas Perrin, heeft zelfs betoogd dat de woordspelingen het beste werken in het Syrisch, wat de datering na 170 na Christus zou plaatsen. Daartussen staan theorieën over verschillende lagen, volgens welke een kleine vroege kern van uitspraken zich gedurende tientallen jaren door toevoegingen heeft uitgebreid.
Waar laat dat de zorgvuldige lezer? Het voltooide Evangelie van Thomas kan het best in de tweede eeuw worden gedateerd. Of afzonderlijke uitspraken erin teruggaan op de eerste eeuw, is nog steeds een open vraag. Wat geen serieuze geleerde betwist, is de waarde ervan: het is het belangrijkste evangelie buiten het Nieuwe Testament — óf een onafhankelijke vroege getuige van hoe de uitspraken van Jezus werden herinnerd, óf een uniek venster op de verscheidenheid van het christendom in de tweede eeuw.
Zo begin je het Evangelie van Thomas te lezen
Het goede nieuws: het is kort — je leest het hele boek in ruim minder dan een uur. Dit werkt goed:
- Lees het eerst in één keer uit zonder te stoppen om alles te ontcijferen — zo krijg je gevoel voor de vorm van de uitspraken.
- Lees het daarna naast Matteüs 13 en Lucas 15. Door Thomas’ zaaier, mosterdzaad, parel en verloren schaap te vergelijken met de canonieke versies zie je meteen wat ze gemeen hebben en wat er anders is.
- Sta stil bij de uitspraken zonder parallel — 42, 77, 97, 98 en de omliggende uitspraken. Daar spreekt het boek met zijn eigen stem.
- Lees tot slot het evangelie over Jezus’ jeugd en ontdek zelf hoe verschillend de twee boeken over Thomas zijn.
Een praktische tip: een heldere moderne Engelse editie is hier extra belangrijk. De oorspronkelijke tekst is compact en raadselachtig, en een stroeve vertaling van honderd jaar oud maakt cryptische uitspraken onnodig moeilijk te begrijpen.




















