Felsefe nasıl okunur?

Gerçekten merak ettiğiniz bir soruyla başlayın

Ne aradığınızı bildiğinizde felsefe okumak kolaylaşır. Belirli bir soru sorun: İyi bir yaşamı ne belirler? Yasaya ne zaman uymalıyız? Neleri bilebiliriz? Bir soru, alışık olmadığınız fikirlere amaç kazandırır ve işe yarar bir ilk metin seçmenize yardımcı olur.

İlk filozofla başlamanız ya da bütün bir düşünce geleneğini baştan sona okumanız gerekmez. Temel sorusu ilginizi çeken kısa bir eser seçin. Platon’un Sokrates’in Savunması adlı eseri, vicdan, bilgi ve nasıl yaşanması gerektiği üzerine sorularla açık bir karşılaşma sunar. Epiktetos’un El Kitabı doğrudan ve pratiktir; ancak kısa öğütleri üzerinde dikkatle düşünmek gerekir.

Sorunuz güç ya da adaletle ilgiliyse siyaset felsefesini keşfedin. Davranış ve iç özgürlükle ilgiliyse Stoacı felsefe işe yarar bir başlangıç olabilir. İlgi, saygınlıktan daha iyi bir rehberdir.

Becerilerinizi geliştirecek bir okuma sırası izleyin

Makul bir plan, anlaşılır bir metinle başlayıp zamanla daha kapsamlı bir tartışmaya ilerler. Bu, izlenebilecek yollardan biridir; felsefe tarihini mutlaka bu sırayla okumanız gerekmez:

1. Platon’un Sokrates’in Savunması ile başlayın. Sokrates’in ne bildiğini söylediğine, neleri sorguladığına ve yaşam biçimini nasıl savunduğuna dikkat edin.
2. Platon’un Kriton’u ile devam edin. Bir sonucu, o sonuca ulaşmak için sunulan gerekçelerden ayırma alıştırması yapın. Bu gerekçelerin karşılaşılan durumu gerçekten yanıtlayıp yanıtlamadığını sorun.
3. Epiktetos’un El Kitabı’nı deneyin. Yargı ve kontrol üzerine görüşlerini, daha önce karşılaştığınız fikirlerle karşılaştırın.
4. Daha uzun bir esere geçin. Adalet ve eğitim için Platon’un Devlet’ini, karakter ve iyi yaşam için Aristoteles’in Nikomakhos’a Etik’ini seçin. Her seferinde bir bölümü okuyun.

Okumaya devam etmek için Platon’un eserlerini sırayla inceleyebilirsiniz. Farklı bir düşünce geleneğiyle başlamak isterseniz Analektler, davranış, ilişkiler ve öğrenme üzerine düşünmeye davet eder. Onu tek ve kesintisiz bir kanıt gibi değil, belirli bağlamlarda söylenmiş sözler ve diyaloglardan oluşan bir derleme olarak okuyun.

Her bölümün ne işe yaradığını anlamaya çalışın

Dikkatle okumadan önce başlıklara, girişe ve paragrafların ilk cümlelerine göz atın. Ana soruyu ve tartışmanın nasıl ilerlediğini bulmaya çalışın. Ardından, bilmediğiniz her ifadede durmadan kısa bir bölümü okuyun.

İkinci okuyuşunuzda her bölümün ne yaptığını sorun:

• İddia: Yazar neyi kabul etmemi istiyor?
• Gerekçe: Neden kabul etmeliyim?
• Örnek: Bu örnek neyi göstermek için veriliyor?
• İtiraz: Kimin görüşüne karşı çıkılıyor?
• Yanıt: Verilen yanıt itirazı karşılıyor mu?

“Çünkü”, “öyleyse”, “olmadıkça” ve “ancak” gibi sözcükler çoğu zaman düşüncenin yapısını ortaya çıkarır. Argümanı gündelik dille ifade edin: “Yazar şunu düşünüyor, çünkü şu nedenle.” Henüz bunu yapamıyorsanız çevredeki paragrafları yeniden okuyun. Eksik parça daha önce anlatılmış olabilir.

Biçime, terimlere ve varsayımlara dikkat edin

Felsefe eserlerinin hepsi aynı şekilde yazılmaz. Bir diyalogda, konuşan kişinin iddiası yazarın nihai görüşü olmak zorunda değildir. Bir soru, bilgi istemek yerine bir tanımı sınayabilir. Marcus Aurelius’un Kendime Düşünceler gibi bir not defterinde tekrarlanan hatırlatmalar, biçimsel bir argümanın adımlarından farklı bir amaca hizmet eder.

Önemli terimlerden oluşan kısa bir liste tutun. “Erdem”, “doğa”, “akıl” ve “töz” gibi sözcükler, günlük konuşmadaki anlamlarından daha dar ya da daha az bilinen anlamlar taşıyabilir. Katılıp katılmadığınıza karar vermeden önce yazarın bir terimi nasıl kullandığını not edin.

Eserin neleri sorgulamadan kabul ettiğini de sorun. İnsan yaşamına dair çizdiği tabloya kimler dahil? Hangi toplumsal düzenlemeler sorgulanmadan geçiliyor? Tarihsel bağlam bir varsayımı açıklayabilir, ancak onu mazur göstermez. Bir fikrin değerini görürken çevresindeki düşünce çerçevesinin bir kısmını reddedebilirsiniz.

Zorlandığınızda takılıp kalmadan ilerleyin

Bir bölümü anlamak imkânsız geliyorsa, daha fazla uğraşmadan önce sorunun ne olduğunu belirleyin. Farklı engeller, farklı çözümler gerektirir:

• Cümle karmaşık. Ana özneyi ve yüklemi bulun. Her yan cümleyi ayrı ayrı yeniden ifade edin, ardından aralarındaki bağlantıyı kurun.
• Bir terimi bilmiyorsunuz. Sözlüğe ya da çevirmen notuna bakın ve anlamın bu bölüme uyup uymadığını kontrol edin.
• Akıl yürütme bir adımı atlıyor gibi. Yazarın ihtiyaç duyduğunu düşündüğünüz eksik varsayımı yazın. Bunu kesin yorum değil, bir olasılık olarak değerlendirin.
• Gönderme yabancı geliyor. Ne işe yaradığını anlayacak kadar arka plan bilgisi edinin, sonra argümana geri dönün.

Çeviri de metnin açıklığını etkileyebilir. İfade hâlâ kafa karıştırıyorsa aynı bölümü başka bir çeviriden okuyun. Marcus Aurelius için Kendime Düşünceler için çeviri seçme rehberi yardımcı olabilir.

Anlamadığınız bölümleri işaretleyin ve gerekirse ilerleyin. Sonraki bölümler, önceki kısımları açıklığa kavuşturabilir. Zorlandıkça konu daha da karmaşıklaşıyorsa kendinizi zorlamak yerine daha kısa bir esere dönün.

Kısa notlar alın ve başlangıçtaki sorunuza geri dönün

Yaklaşık 20 dakikalık bir okuma seansıyla başlayın, ancak ne zaman duracağınıza argümanın belirlemesine izin verin. İyi anladığınız birkaç paragraf, açıklayamadığınız bir bölümden daha değerlidir.

Her seansın ardından dört kısa not yazın: soru, temel iddia, en güçlü gerekçe ve hâlâ aklınızı kurcalayan nokta. Argümanı eleştirmeden önce, onu hakkaniyetli bir destekçinin tanıyacağı şekilde ifade edin. Ardından bir örnekle ya da karşı örnekle sınayın. Sonuç, gerekçelerden çıkıyor mu? Gerekçeler inandırıcı mı?

Bir eseri bitirdiğinizde başlangıçtaki sorununuza geri dönün. Hâlâ ikna olmasanız bile düşüncenizin nasıl değiştiğini açıklayın. Sonra felsefe klasiklerinden ilişkili bir eser ya da düşünceli bir karşı görüş seçin.

Önce genel bir fikir edinmek isterseniz 15 dakikalık bir özet başlangıç haritası sunabilir; akıl yürütmeyi değerlendirmek için asıl metne dönün. Basılı baskılar da basım maliyetine sunulur; ciltsiz, ciltli ve büyük puntolu seçenekleri vardır.