Het korte antwoord
- Wat het was: Een koninklijke bibliotheek die verbonden was aan het Mouseion, een centrum voor kennis in Alexandrië, Egypte.
- Opgericht: doorgaans gedateerd op het begin van de derde eeuw v.Chr., onder Ptolemaeus I Soter en Ptolemaeus II Philadelphus.
- Wat gebeurde er: het verval verliep in verschillende fasen. Er is geen enkele brand die het verlies verklaart en een betrouwbare sluitingsdatum is niet overgeleverd.
- Wat is er bewaard gebleven: Geen enkel manuscript is met zekerheid geïdentificeerd als een boekdeel uit de koninklijke Bibliotheek, maar sommige Alexandrijnse geleerdenwerken zijn indirect overgeleverd.
De Bibliotheek van Alexandrië was een Ptolemeïsch kenniscentrum in Egypte, doorgaans gedateerd op het begin van de derde eeuw v.Chr. Over de collecties en het uiteindelijke verdwijnen ervan is slechts gedeeltelijke documentatie bewaard gebleven. De bibliotheek bevatte papyrusrollen en ondersteunde onderzoek op het gebied van literatuur en andere vakgebieden. Het verval was geen enkele, goed gedocumenteerde ramp, en de inhoud kan niet worden gereconstrueerd aan de hand van een bewaard gebleven inventaris. De moderne Bibliotheca Alexandrina is een afzonderlijke instelling, niet de bewaard gebleven oude collectie.
Deze gids behandelt de stichting en collecties van de Bibliotheek, de geleerden die er werkten en vervolgens het verval en de sporen die zijn overgebleven. Tot slot gaat hij in op Alexandrië vandaag en op verwante oude geschriften die op deze website aan bod komen. Daarbij worden gedocumenteerde verbanden onderscheiden van associaties die niet door het beschikbare bewijs kunnen worden aangetoond.
Wat de Bibliotheek van Alexandrië was
De koninklijke Bibliotheek maakte deel uit van het Mouseion, vaak het Museum genoemd, in Alexandrië, Egypte. De naam kwam van de Muzen, de Griekse godinnen die intellectuele en artistieke bezigheden beschermden. De instelling maakte deel uit van een Griekstalige wetenschappelijke cultuur, hoewel er in de omliggende stad meerdere talen werden gesproken. Koninklijke steun maakte het werk van de geleerden mogelijk en verbond de collectie met een gemeenschap die zich bezighield met onderzoek, in plaats van alleen met het bewaren van boeken.
Strabo beschrijft een overdekte wandelgang, een ontmoetingsruimte en een gemeenschappelijke eetzaal voor de geleerden van het Mouseion. Deze details geven een gedeeltelijk beeld, geen volledig ontwerp van het bibliotheekgebouw. De precieze locatie en bouwkundige indeling zijn niet met zekerheid vastgesteld door archeologisch onderzoek. Veel van de geschiedenis berust op verspreide literaire verwijzingen, niet op bewaard gebleven administratieve documenten.
Wie bouwde de Bibliotheek, en wanneer?
Alexander de Grote stichtte Alexandrië in 331 v.Chr. aan de Egyptische Middellandse Zeekust. De Bibliotheek kwam later, onder de Ptolemaeën, de Griekse dynastie die na Alexander over Egypte heerste. De stichting wordt doorgaans gedateerd op het begin van de derde eeuw v.Chr. en in verband gebracht met Ptolemaeus I Soter en zijn zoon Ptolemaeus II Philadelphus. Alexander stichtte de stad, niet de Bibliotheek.
De toeschrijving aan deze twee heersers weerspiegelt een geschiedenis die minder precies is vastgelegd dan een enkele openingsceremonie of bouwdatum. Het bewijs ondersteunt een Ptolemeïsche stichting, maar geen exacte datum voor elke fase van de oprichting.
Wat de Bibliotheek bevatte
Papyrusrollen waren in de eerste eeuwen het belangrijkste boekformaat in de Bibliotheek. Oude schrijvers noemen aantallen die uiteenlopen van tienduizenden tot enkele honderdduizenden rollen; historici beschouwen al deze cijfers als onzeker. Een rol is niet hetzelfde als een modern boek. Eén werk kon uit meerdere rollen bestaan, terwijl meerdere exemplaren geleerden in staat stelden verschillen in de tekst te bestuderen. Verhalen over de verwerving van boeken kunnen de werkelijke omvang van de collectie niet vaststellen.
De wetenschappelijke reikwijdte omvatte poëzie, drama, geschiedenis en geografie, en niet alleen religieuze geschriften. Galenus schrijft dat boeken die per schip aankwamen werden meegenomen om te kopiëren, waarna de originelen werden bewaard en de kopieën werden teruggestuurd. Ook vertelt hij dat een Ptolemeïsche koning geleende officiële Atheense exemplaren van de grote tragediedichters behield. De Brief van Aristeas biedt een literair verslag van een vertaling van de Joodse Wet, niet van de volledige latere Septuaginta.
Wie er werkten
Zenodotus van Efeze wordt traditioneel gezien als de eerste bestuurder. Callimachus van Cyrene stelde de Pinakes samen, waarin auteurs en werken werden ingedeeld naar literaire of wetenschappelijke categorie. Andere met de Bibliotheek verbonden geleerden zijn Apollonius van Rhodos, auteur van de Argonautica, en Eratosthenes van Cyrene, die de omvang van de aarde berekende. Euclides, auteur van de Elementen, wordt traditioneel in Alexandrië geplaatst tijdens de regering van Ptolemaeus I.
Aristophanes van Byzantium en Aristarchus van Samothrace bestudeerden Homerus, wiens gedichten centraal stonden in de Alexandrijnse tekstwetenschap. Tekstbezorgers gebruikten kritische tekens om passages aan te geven die toelichting nodig hadden of twijfelachtig werden geacht. Hypatia hoort bij een veel latere periode: ze gaf in het laatantieke Alexandrië les in filosofie en wiskunde en werd in 415 n.Chr. door een menigte gedood, lang na de bloeitijd van de Bibliotheek.
Wat ermee gebeurde: meerdere gebeurtenissen, niet één brand
Het verval kende meerdere oorzaken en fasen. Rond 145 v.Chr. werden onder Ptolemaeus VIII veel geleerden verdreven. Tijdens de Alexandrijnse Oorlog in 48 v.Chr. verwoestte de brand van Julius Caesar een deel van het havengebied. Oude verslagen verschillen van mening over de vraag of er boeken verloren gingen en hoeveel. Strabo bezocht de stad rond 25 v.Chr. en beschreef het Mouseion zonder te melden dat een bibliotheek was verwoest.
Latere verwoestingen in Alexandrië leveren geen betrouwbare sluitingsdatum voor de koninklijke Bibliotheek op. Het is onzeker of er nog boeken in het Serapeum waren toen dat in 391 n.Chr. werd verwoest. Alexandrië bleef in de late oudheid een centrum voor filosofisch, medisch en religieus onderwijs. Het bewijs achter wie de Bibliotheek van Alexandrië in brand stak betreft meerdere gebeurtenissen, niet één gedocumenteerde daad die alle verliezen verklaart.
Wat bewaard is gebleven en wat niet kan worden gereconstrueerd
Er is geen volledige antieke catalogus bewaard gebleven en geen enkel overgeleverd manuscript kan met zekerheid worden geïdentificeerd als een boek uit de koninklijke Bibliotheek. De Pinakes is als volledig werk verloren gegaan, al hebben latere schrijvers fragmenten en verwijzingen bewaard. Ook enkele Alexandrijnse tekstkritische oordelen zijn indirect overgeleverd in aantekeningen bij latere manuscripten. Werken die verband houden met de Alexandrijnse wetenschap en bewaard zijn gebleven, zijn onder andere de Argonautica en de Elementen.
Er bestaat geen inventaris die laat zien welke werken precies verloren zijn gegaan. Het verlies van een exemplaar in Alexandrië betekende niet noodzakelijk dat een werk dat elders circuleerde ook verloren ging, en het verlies van de antieke literatuur kan niet als geheel aan deze Bibliotheek worden toegeschreven. Papyrusvondsten elders in Egypte bevatten teksten die anders verloren zouden zijn gegaan of slechts gedeeltelijk bewaard bleven, maar daaruit blijkt niet dat de manuscripten afkomstig waren uit de koninklijke collectie.
De Bibliotheek van Alexandrië vandaag
De Bibliotheca Alexandrina opende in 2002, vlak bij de locatie van de oude Bibliotheek in Alexandrië. De instelling beschikt over musea, onderzoeksruimten en bibliotheekcollecties. Het is geen bewaard gebleven collectie die uit de koninklijke Bibliotheek is overgebracht.
Ook andere ontdekkingen hebben een eigen geschiedenis. De Dode Zeerollen werden vanaf 1947 ontdekt in de buurt van de Dode Zee. De Nag Hammadimanuscripten zijn Koptische codices die in 1945 in Opper-Egypte werden ontdekt. Geen van beide ontdekkingen bracht stukken uit de collectie van de Bibliotheek van Alexandrië aan het licht.
Waar je hierna verder kunt lezen
Deze website draagt de naam van de Bibliotheek van Alexandrië, maar zet de oude instelling niet voort en is er geen voortzetting van. De gids over de verloren boeken van de Bijbel gaat in op verwante geschriften, terwijl de gidsen over de Septuaginta en de boeken van Henoch dieper ingaan op specifieke onderwerpen. De werken die 1 Henoch, 2 Henoch en 3 Henoch worden genoemd, zijn afzonderlijke composities, geen delen van één oud boek.
De editie op deze site met de titel The Complete Books of Enoch brengt die werken samen met het Boek van de Reuzen. The Complete 88-Book Ethiopian Bible bevat een verzameling met Henoch, Jubeljaren en Meqabyan. The Dead Sea Scrolls Bible bundelt Bijbelteksten die in Qumran zijn bewaard; The Nag Hammadi Scriptures bundelt religieuze geschriften die in Koptische manuscripten zijn overgeleverd. Deze titels gaan over oude teksttradities, niet over teruggevonden delen van de koninklijke Bibliotheek.
Ontdek meer
De complete Ethiopische Bijbel met 88 boeken
De complete boeken van Henoch
De Bijbel van de Dode Zeerollen
De geschriften van Nag Hammadi
Vragen over de Bibliotheek van Alexandrië
Wie bouwde de Bibliotheek van Alexandrië?
De stichting wordt doorgaans in verband gebracht met Ptolemaeus I Soter en zijn zoon Ptolemaeus II Philadelphus, aan het begin van de derde eeuw v.Chr. De Bibliotheek ontwikkelde zich onder de Ptolemeïsche dynastie als onderdeel van het Mouseion. Alexander de Grote stichtte Alexandrië zelf in 331 v.Chr., niet de Bibliotheek.
Hoeveel boeken waren er in de Bibliotheek van Alexandrië?
Het totale aantal is onbekend. Oude schrijvers noemen aantallen van tienduizenden tot enkele honderdduizenden rollen, maar historici beschouwen deze cijfers als onzeker. Het aantal rollen kan ook niet rechtstreeks worden omgerekend naar het aantal werken: één werk kon uit meerdere rollen bestaan en de collectie bevatte meerdere exemplaren.
Wie stak de Bibliotheek van Alexandrië in brand?
Niemand kan met zekerheid als verantwoordelijke voor de verwoesting van de hele Bibliotheek worden aangewezen. Caesars brand in 48 v.Chr. trof de haven, maar oude verslagen verschillen van mening over het verlies van boeken. De instelling raakte in meerdere fasen in verval en er is geen betrouwbaar gedocumenteerde datum waarop de koninklijke Bibliotheek ophield te functioneren.
Heeft de Bibliotheek van Alexandrië echt bestaan?
Ja. De Bibliotheek was een echte instelling die verbonden was met het Ptolemeïsche Mouseion, al blijven veel details onzeker. Het meeste bewijs bestaat uit verspreide literaire verwijzingen uit de oudheid. Die bieden geen volledige catalogus, geen met zekerheid vastgestelde bouwkundige indeling en geen ononderbroken administratieve geschiedenis van de collectie.
Waar stond de Bibliotheek van Alexandrië?
De Bibliotheek stond in Alexandrië, aan de Egyptische Middellandse Zeekust, en was verbonden met het koninklijke Mouseion. De precieze locatie en bouwkundige indeling zijn niet met zekerheid vastgesteld door archeologisch onderzoek. De moderne Bibliotheca Alexandrina staat vlak bij de oude locatie, maar is niet het oude bibliotheekgebouw en bevat niet de bewaard gebleven collectie ervan.
Bestaat er vandaag een Bibliotheek van Alexandrië?
Ja. De Bibliotheca Alexandrina opende in 2002 in Alexandrië als centrum voor kennis en cultuur. De instelling heeft musea en onderzoeksfaciliteiten, evenals collecties. Ze staat los van de oude koninklijke Bibliotheek; manuscripten daaruit kunnen niet met zekerheid worden geïdentificeerd tussen de volumes die vandaag bewaard zijn gebleven.
