Tao te king

1. 1

   Tao, które można opisać, nie jest trwałym i niezmiennym Tao. Nazwa, którą można nadać, nie jest trwałą i niezmienną nazwą.

2. 2

   (Pojmowane jako) niemające nazwy, jest Początkiem nieba i ziemi; (pojmowane jako) mające nazwę, jest Matką wszystkich rzeczy.

3. 3

   Musimy zawsze pozostawać wolni od pragnień,

4. 4

   Jeśli chcemy zgłębić jego głęboką tajemnicę;

5. 5

   Lecz jeśli pragnienie stale w nas gości,

6. 6

   Ujrzymy jedynie jego zewnętrzne obrzeże.

7. 7

   W tych dwóch aspektach jest w istocie tym samym; lecz w miarę rozwoju otrzymuje różne nazwy. Oba razem nazywamy Tajemnicą. Tam, gdzie Tajemnica jest najgłębsza, znajduje się brama wszystkiego, co subtelne i cudowne.

8. 8

   Wszyscy na świecie znają piękno tego, co piękne, a tym samym mają (pojęcie) tego, czym jest brzydota; wszyscy znają biegłość biegłych, a tym samym mają (pojęcie) tego, czym jest brak biegłości.

9. 9

   Tak więc istnienie i nieistnienie rodzą jedno (pojęcie) drugiego; trudność i łatwość wytwarzają jedna (pojęcie) drugiej; długość i krótkość kształtują jedna postać drugiej; (pojęcia) wysokości i niskości powstają z przeciwstawienia jednego drugiemu; nuty i tony stają się harmonijne dzięki wzajemnym relacjom; a bycie z przodu i z tyłu daje pojęcie następowania jednego po drugim.

10. 10

    Dlatego mędrzec kieruje sprawami, niczego nie czyniąc, i przekazuje swoje nauki bez użycia mowy.

11. 11

    Wszystkie rzeczy powstają i żadna nie odmawia ukazania się; rosną, a nikt nie rości sobie prawa do ich posiadania; przechodzą swoje przemiany, a nie ma oczekiwania (nagrody za wyniki). Dzieło zostaje dokonane, a nikt na nim nie spoczywa (jako na osiągnięciu).

12. 12

    Dzieło jest dokonane, lecz nikt nie widzi, jak;

13. 13

    To właśnie sprawia, że moc nie przestaje istnieć.

14. 14

    Nie cenić i nie zatrudniać ludzi o wybitnych zdolnościach to sposób, by powstrzymać lud od wzajemnej rywalizacji; nie cenić przedmiotów trudnych do zdobycia to sposób, by powstrzymać ludzi od stawania się złodziejami; nie pokazywać im tego, co może wzbudzić ich pragnienia, to sposób, by uchronić ich umysły przed zamętem.

15. 15

    Dlatego mędrzec, sprawując rządy, opróżnia ich umysły, napełnia ich brzuchy, osłabia ich wolę i wzmacnia ich kości.

16. 16

    Nieustannie (stara się) utrzymywać ich bez wiedzy i bez pragnień, a tam, gdzie są tacy, którzy posiadają wiedzę, powstrzymywać ich od zuchwałego działania (na jej podstawie). Gdy panuje takie powstrzymanie się od działania, dobry ład jest powszechny.

17. 17

    Tao jest (jak) pustka naczynia; korzystając z niego, musimy wystrzegać się wszelkiej pełni. Jakże jest głębokie i niezgłębione, jak gdyby było Czcigodnym Przodkiem wszystkich rzeczy!

18. 18

    Powinniśmy stępić nasze ostre końce i rozwikłać zawiłości rzeczy; powinniśmy przytłumić nasz blask i dostosować się do mroku innych. Jakże czyste i spokojne jest Tao, jak gdyby miało takim pozostać na zawsze!

19. 19

    Nie wiem, czyim jest synem. Zdaje się, że mogło istnieć przed Bogiem.

20. 20

    Niebo i ziemia nie działają pod wpływem (porywu) jakiegokolwiek pragnienia czynienia dobra; traktują wszystkie rzeczy tak, jak traktuje się psy z trawy. Mędrcy nie działają pod wpływem (jakiegokolwiek pragnienia) czynienia dobra; traktują ludzi tak, jak traktuje się psy z trawy.

21. 21

    Czy przestrzeni między niebem a ziemią nie można porównać do miecha?

22. 22

    Opróżnia się go, a jednak nie traci swej mocy;

23. 23

    Znów wprawiony w ruch, wypuszcza jeszcze więcej powietrza.

24. 24

    Widzimy, że wielomówność prowadzi do szybkiego wyczerpania;

25. 25

    Strzeż swego wnętrza i zachowaj je wolnym.

26. 26

    Duch doliny nie umiera, zawsze pozostaje ten sam;

27. 27

    Tak nazywamy żeńską tajemnicę.

28. 28

    Jej brama, z której na początku się wyłoniły,

29. 29

    Zwana jest korzeniem, z którego wyrosły niebo i ziemia.

30. 30

    Długo i nieprzerwanie trwa jej moc,

31. 31

    Gdy korzysta się z niej łagodnie i bez odrobiny bólu.

32. 32

    Niebo trwa długo i ziemia trwa długo. Niebo i ziemia mogą trwać tak długo dlatego, że nie żyją same z siebie ani dla siebie. Dzięki temu mogą trwać i istnieć.

33. 33

    Dlatego mędrzec stawia siebie na ostatnim miejscu, a jednak znajduje się na pierwszym; traktuje siebie jak kogoś obcego, a jednak zostaje zachowany. Czyż nie dlatego, że nie ma osobistych i prywatnych celów, takie cele zostają osiągnięte?

34. 34

    Najwyższa doskonałość jest jak (doskonałość) wody. Doskonałość wody przejawia się w tym, że przynosi pożytek wszystkim rzeczom i zajmuje, nie usiłując (temu się przeciwstawić), niskie miejsce, którego wszyscy ludzie nie lubią. Dlatego (jej droga) jest bliska (drodze) Tao.

35. 35

    Doskonałość siedziby tkwi w (odpowiedniości) miejsca; doskonałość umysłu — w bezdennym spokoju; doskonałość stosunków z ludźmi — w obcowaniu z cnotliwymi; doskonałość rządów — w zapewnianiu dobrego ładu; doskonałość (prowadzenia) spraw — w sprawności; a doskonałość (rozpoczynania) wszelkiego działania — w wyborze właściwej chwili.

36. 36

    A gdy (człowiek o najwyższej doskonałości) nie spiera się (o swoje niskie położenie), nikt nie znajduje w nim winy.

37. 37

    Lepiej pozostawić naczynie niepełne, niż próbować je nieść, gdy jest pełne. Jeśli wciąż dotykasz zaostrzonego ostrza, nie zdoła ono długo zachować swej ostrości.

38. 38

    Gdy złoto i jadeit wypełniają salę, ich właściciel nie zdoła ich ustrzec. Gdy bogactwo i zaszczyty prowadzą do pychy, sprowadza ona na siebie nieszczęście. Gdy dzieło jest dokonane, a imię człowieka zaczyna zyskiwać sławę, wycofać się w zapomnienie — oto droga Nieba.

39. 39

    Gdy dusza rozumna i dusza zwierzęca są złączone w jednym uścisku, można je powstrzymać od rozdzielenia. Gdy człowiek skupia niepodzielną uwagę na oddechu (życiowym) i doprowadza go do najwyższego stopnia miękkości, może stać się jak (delikatne) niemowlę. Gdy usunie najtajemniejsze obrazy (swej wyobraźni), może stać się nieskazitelny.

40. 40

    Czy miłując lud i rządząc państwem, nie może postępować bez żadnego (zamiaru) działania? Czy otwierając i zamykając swe bramy niebios, nie może czynić tego jak samica ptaka? Czy choć jego rozum sięga we wszystkich kierunkach, nie może (wydawać się) pozbawiony wiedzy?

41. 41

    (Tao) rodzi (wszystkie rzeczy) i je żywi; rodzi je i nie rości sobie do nich prawa jako do swojej własności; czyni wszystko, a jednak się tym nie chlubi; przewodzi wszystkiemu, a jednak nad niczym nie sprawuje kontroli. To właśnie nazywa się „Tajemniczą Cnotą” (Tao).

42. 42

    Trzydzieści szprych łączy się w jednej piaście; lecz użyteczność koła zależy od pustej przestrzeni (na oś). Z gliny kształtuje się naczynia; lecz ich użyteczność zależy od pustki w ich wnętrzu. Drzwi i okna wycina się (w ścianach), aby utworzyć izbę; lecz jej użyteczność zależy od pustej przestrzeni (wewnątrz). Dlatego to, co ma (rzeczywiste) istnienie, służy korzystnemu przystosowaniu, a to, co go nie ma — (faktycznej) użyteczności.

43. 43

    Pięć odcieni barw odbiera oczom wzrok;

44. 44

    Pięć tonów muzyki może uczynić uszy głuchymi;

45. 45

    Pięć smaków pozbawia usta smaku;

46. 46

    Pęd rydwanów i szaleńcza pogoń na łowach

47. 47

    Doprowadzają umysł do obłędu; a przedmioty rzadkie i osobliwe,

48. 48

    Gdy się o nie zabiega, postępowanie ludzi obraca się ku złu.

49. 49

    Dlatego mędrzec stara się zaspokoić (pragnienie) brzucha, a nie (nienasyconą żądzę) oczu. Odrzuca to drugie i woli zabiegać o to pierwsze.

50. 50

    Łaski i niełaski, jak się zdaje, należy obawiać się jednakowo; zaszczyt i wielkie nieszczęście należy uważać za osobiste stany (tego samego rodzaju).

51. 51

    Co oznacza takie mówienie o łasce i niełasce? Niełaska to zajmowanie niskiej pozycji (po zaznaniu łaski). Uzyskanie jej (łaski) prowadzi do obawy (przed jej utratą), a jej utrata prowadzi do lęku przed (jeszcze większym nieszczęściem): oto co oznacza stwierdzenie, że łaski i niełaski, jak się zdaje, należy obawiać się jednakowo.

52. 52

    A co oznacza stwierdzenie, że zaszczyt i wielkie nieszczęście należy (podobnie) uważać za osobiste stany? Tym, co naraża mnie na wielkie nieszczęście, jest posiadanie ciała (które nazywam sobą); gdybym nie miał ciała, jakie wielkie nieszczęście mogłoby mnie spotkać?

53. 53

    Dlatego temu, kto chciałby zarządzać królestwem, szanując je tak, jak szanuje własną osobę, można powierzyć rządy nad nim, a temu, kto chciałby nim zarządzać z taką miłością, jaką żywi do własnej osoby, można je oddać pod opiekę.

54. 54

    Patrzymy na nie, lecz go nie widzimy, i nazywamy je „Jednolitym”. Słuchamy go, lecz go nie słyszymy, i nazywamy je „Niesłyszalnym”. Próbujemy je uchwycić, lecz nie możemy go pochwycić, i nazywamy je „Subtelnym”. Z tymi trzema właściwościami nie daje się ono opisać; dlatego łączymy je razem i otrzymujemy Jedno.

55. 55

    Jego górna część nie jest jasna, a dolna nie jest ciemna. Nieustające w działaniu, nie daje się jednak nazwać, po czym znów powraca i staje się niczym. Nazywa się to Formą Bezforemnego i Podobizną Niewidzialnego; nazywa się to Ulotnym i Nieokreślonym.

56. 56

    Wychodzimy mu na spotkanie i nie widzimy jego Przodu; podążamy za nim i nie widzimy jego Tyłu. Gdy potrafimy uchwycić dawne Tao, aby kierować sprawami dnia dzisiejszego, i potrafimy poznać je takim, jakie było niegdyś na początku, nazywa się to (rozwijaniem) nici Tao.

57. 57

    Dawni biegli mistrzowie (Tao), dzięki subtelnej i niezwykłej przenikliwości, pojmowali jego tajemnice i byli (także) tak głębocy, że wymykali się ludzkiemu poznaniu. Ponieważ tak dalece przekraczali ludzkie poznanie, postaram się opisać, jakimi się wydawali.

58. 58

    Wyglądali na ostrożnych jak ci, którzy zimą brodzą przez strumień; na niezdecydowanych jak ci, którzy lękają się wszystkiego wokół; na poważnych jak gość (przejęty czcią wobec gospodarza); na przemijających jak topniejący lód; na niewyszukanych jak drewno, z którego niczego jeszcze nie wyciosano; na pustych jak dolina i mętnych jak błotnista woda.

59. 59

    Kto może (uczynić) błotnistą wodę (przejrzystą)? Niech pozostanie w bezruchu, a stopniowo stanie się przejrzysta. Kto może zapewnić stan spoczynku? Niech ruch trwa, a stan spoczynku stopniowo nastanie.

60. 60

    Ci, którzy zachowują tę metodę Tao, nie pragną być pełni (samych siebie). To dzięki temu, że nie są pełni samych siebie, mogą pozwolić sobie na to, by wydawać się zużytymi, a nie sprawiać wrażenia nowych i doskonałych.

61. 61

    Należy doprowadzić (stan) pustki do najwyższego stopnia, a stanu bezruchu strzec z niestrudzoną siłą. Wszystkie rzeczy przechodzą przez swoje procesy działania, a (potem) widzimy, jak powracają (do swego pierwotnego stanu). Kiedy rzeczy (w świecie roślin) ukazały już swój bujny wzrost, widzimy, jak każda z nich powraca do swego korzenia. Ten powrót do korzenia nazywamy stanem bezruchu; ów bezruch można zaś nazwać oznajmieniem, że wypełniły wyznaczone im przeznaczenie.

62. 62

    Oznajmienie tego spełnienia jest stałą, niezmienną zasadą. Znać tę niezmienną zasadę to być rozumnym; nie znać jej prowadzi do nieokiełznanych działań i złych skutków. Znajomość tej niezmiennej zasady rodzi (wielką) pojemność ducha i wyrozumiałość, a ta pojemność ducha i wyrozumiałość prowadzą do wspólnoty (odczuwania ze wszystkimi rzeczami). Z tej wspólnoty odczuwania rodzi się królewskość charakteru; a kto jest podobny do króla, staje się następnie podobny do nieba. W tym podobieństwie do nieba posiada Tao. Posiadając Tao, trwa długo; i aż do końca swego cielesnego życia jest wolny od wszelkiego niebezpieczeństwa rozpadu.

63. 63

    W najdawniejszej starożytności (ludzie) nie wiedzieli, że istnieją (ich władcy). W następnej epoce kochali ich i wychwalali. W kolejnej bali się ich; w kolejnej nimi gardzili. Tak więc, gdy brakowało wiary (w Tao) (u władców), następował brak wiary w nich (u ludzi).

64. 64

    Jakże niezdecydowani wydawali się ci (najdawniejsi władcy), ukazując (swoją powściągliwością w mowie), jak wielką wagę przywiązywali do swych słów! Ich dzieło było dokonane, a przedsięwzięcia uwieńczone powodzeniem, podczas gdy wszyscy ludzie mówili: „Jesteśmy tacy, jacy jesteśmy, sami z siebie!”

65. 65

    Gdy zaprzestano przestrzegania wielkiego Tao (Drogi lub Metody), nastała moda na życzliwość i prawość. (Wtedy) pojawiły się mądrość i przebiegłość, a za nimi przyszła wielka obłuda.

66. 66

    Gdy w sześciu więziach pokrewieństwa przestała panować harmonia, ujawnili się synowie oddani rodzicom; gdy w państwach i rodach zapanował nieład, pojawili się wierni ministrowie.

67. 67

    Gdybyśmy mogli wyrzec się swej mądrości mędrców i odrzucić swą wiedzę, ludowi byłoby sto razy lepiej. Gdybyśmy mogli wyrzec się swej życzliwości i odrzucić swą prawość, lud znów stałby się oddany rodzicom i serdeczny. Gdybyśmy mogli wyrzec się swych przemyślnych wynalazków i odrzucić swe (knucie dla) zysku, nie byłoby złodziei ani rozbójników.

68. 68

    Te trzy metody (rządzenia)

69. 69

    Uznawały dawne drogi za niedostatecznie wytworne

70. 70

    I stworzyły te nazwy, by osłonić własny brak wartości;

71. 71

    Lecz proste poglądy oraz drogi nieskomplikowane i prawdziwe

72. 72

    Pozwoliłyby unikać samolubnych celów i licznych żądz.

73. 73

    Gdy wyrzekamy się nauki, nie mamy trosk.

74. 74

    (Ochocze) „tak” i (pochlebcze) „owszem” —

75. 75

    Niewielka jest między nimi różnica.

76. 76

    Lecz zważ na ich skutki, dobre i złe —

77. 77

    Jaka przestrzeń wypełni dzielącą je przepaść?

78. 78

    Tego, czego boją się wszyscy ludzie, istotnie należy się bać; lecz jak rozległy i nieskończony jest zakres zagadnień (domagających się omówienia)!

79. 79

    Rzesze ludzi wyglądają na zadowolone i uradowane, jakby rozkoszowały się obfitą ucztą, jakby wiosną weszły na wieżę. Tylko ja wydaję się obojętny i spokojny, gdyż moje pragnienia nie dały jeszcze żadnego znaku swej obecności. Jestem jak niemowlę, które jeszcze się nie uśmiechnęło. Wyglądam na przygnębionego i opuszczonego, jakbym nie miał domu, do którego mógłbym wrócić. Wszyscy wśród rzesz ludzi mają dość, a nawet w nadmiarze. Tylko ja zdaję się wszystko utracić. Mój umysł jest umysłem głupca; trwam w stanie chaosu.

80. 80

    Zwykli ludzie wyglądają na bystrych i rozumnych, podczas gdy tylko ja zdaję się pogrążony w ciemności. Zdają się pełni rozeznania, podczas gdy tylko ja jestem tępy i zagubiony. Zdaje mi się, że jestem unoszony jak po morzu, dryfując, jakbym nie miał gdzie spocząć. Wszyscy ludzie mają swoje dziedziny działania, podczas gdy tylko ja zdaję się tępy i niezdolny, niczym nieokrzesany mieszkaniec pogranicza. (Tak) tylko ja różnię się od innych ludzi, lecz cenię karmiącą matkę (Tao).

81. 81

    Najwspanialsze postacie czynnej siły

82. 82

    Z Tao pochodzą, swego jedynego źródła.

83. 83

    Któż potrafi opowiedzieć o naturze Tao?

84. 84

    Umyka ono naszemu wzrokowi, a także dotykowi.

85. 85

    Umykając wzrokowi, umykając dotykowi,

86. 86

    Kryje w sobie wszystkie kształty rzeczy;

87. 87

    Umykając dotykowi, umykając wzrokowi,

88. 88

    Zawiera ich podobizny, wszystkie bez wyjątku.

89. 89

    Głębokie jest, ciemne i niejasne;

90. 90

    Istoty wszystkich rzeczy tam trwają.

91. 91

    Te istoty kryją w sobie prawdę

92. 92

    O tym, co ujrzane, zostanie potem wypowiedziane.

93. 93

    Tak jest teraz; tak było od dawna.

94. 94

    Jego imię — to, co nie przemija;

95. 95

    Tak więc, w swym pięknym porządku,

96. 96

    Rzeczy nabierają kształtu i nigdy nie ulegają zniszczeniu.

97. 97

    Skąd wiem, że tak jest ze wszelkim pięknem istniejących rzeczy? Dzięki tej (naturze Tao).

98. 98

    To, co częściowe, staje się pełne; to, co krzywe — proste; to, co puste — pełne; to, co zużyte — nowe. Ten, którego (pragnienia) są nieliczne, zaspokaja je; ten, którego (pragnienia) są liczne, błądzi.

99. 99

    Dlatego mędrzec obejmuje tę jedną rzecz (pokorę) i ukazuje ją całemu światu. Nie wystawia siebie na pokaz, dlatego jaśnieje; nie obstaje przy swoim, dlatego się wyróżnia; nie chełpi się sobą, dlatego jego zasługi są uznawane; nie jest z siebie zadowolony, dlatego zyskuje wyższość. Właśnie dlatego, że tak wolny jest od rywalizacji, nikt na świecie nie jest w stanie z nim rywalizować.

100. 100

     Owo powiedzenie starożytnych, że „to, co częściowe, staje się pełne”, nie zostało wypowiedziane na próżno: mieści się w nim wszelkie prawdziwe dopełnienie.

101. 101

     Powstrzymywanie się od mówienia znamionuje tego, kto podąża za spontanicznością swojej natury. Gwałtowny wiatr nie trwa przez cały poranek; nagły deszcz nie trwa przez cały dzień. Komu zawdzięczamy te (dwa) zjawiska? Niebu i Ziemi. Jeśli Niebo i Ziemia nie mogą sprawić, by takie (gwałtowne) działania trwały długo, o ileż mniej może człowiek!

102. 102

     Dlatego gdy ktoś czyni Tao swoim zajęciem, ci, którzy również za nim podążają, są z nim w tym zgodni, a ci, którzy za swój cel obierają przejawianie jego drogi, są z nim zgodni w tym; nawet ci zaś, którym nie udaje się ani jedno, ani drugie, są z nim zgodni w tym, w czym zawodzą.

103. 103

     Stąd ci, z którymi jest zgodny co do Tao, doznają szczęścia osiągnięcia go; ci, z którymi jest zgodny co do jego przejawiania, doznają szczęścia osiągnięcia go; ci zaś, z którymi jest zgodny w ich niepowodzeniu, również doznają szczęścia dotarcia (do Tao). (Lecz) gdy brak dostatecznej ufności (z jego strony), następuje brak ufności (wobec niego) (ze strony innych).

104. 104

     Kto staje na palcach, nie stoi pewnie; kto nadmiernie wyciąga nogi, nie idzie (swobodnie). (Tak też) kto się wystawia na pokaz, nie jaśnieje; kto obstaje przy własnych poglądach, nie wyróżnia się; kto się chełpi, nie zyskuje uznania dla swoich zasług; komu brak skromności, temu nie przyznaje się wyższości. Takie postawy, rozpatrywane z punktu widzenia Tao, są jak resztki jedzenia lub guz na ciele, których wszyscy nie lubią. Dlatego ci, którzy podążają (drogą) Tao, nie przyjmują ich ani na nie nie pozwalają.

105. 105

     Istniało coś nieokreślonego i zupełnego, co powstało przed Niebem i Ziemią. Jakże było ciche i bezkształtne, samoistne i niezmienne, docierające wszędzie i niezagrożone (wyczerpaniem)! Można je uznać za Matkę wszystkich rzeczy.

106. 106

     Nie znam jego imienia i nadaję mu miano Tao (Droga lub Szlak). Czyniąc (dalszy) wysiłek, by nadać mu imię, nazywam je Wielkim.

107. 107

     Wielkie, płynie dalej (w nieustannym nurcie). Płynąc dalej, oddala się. Oddaliwszy się, powraca. Dlatego Tao jest wielkie; Niebo jest wielkie; Ziemia jest wielka; i (mądry) król także jest wielki. We wszechświecie są cztery wielkie byty, a (mądry) król jest jednym z nich.

108. 108

     Człowiek czerpie swoje prawo z Ziemi; Ziemia czerpie swoje prawo z Nieba; Niebo czerpie swoje prawo z Tao. Prawem Tao jest bycie tym, czym jest.

109. 109

     Ciężar jest korzeniem lekkości; spokój — władcą ruchu.

110. 110

     Dlatego mądry książę, maszerując przez cały dzień, nie oddala się od swoich wozów z bagażem. Choćby miał przed oczami wspaniałe widoki, spokojnie pozostaje (na właściwym sobie miejscu), obojętny na nie. Jakże pan niezliczonych rydwanów miałby zachowywać się lekkomyślnie wobec królestwa? Jeśli postępuje lekkomyślnie, traci swój korzeń (powagi); jeśli przechodzi do czynnego działania, utraci swój tron.

111. 111

     Wprawny podróżnik nie zostawia śladów kół ani kroków; wprawny mówca nie mówi niczego, w czym można znaleźć błąd lub co można zganić; wprawny rachmistrz nie używa liczmanów; wprawny w zamykaniu nie potrzebuje rygli ani zasuw, a jednak nie sposób otworzyć tego, co zamknął; wprawny w wiązaniu nie używa sznurów ani węzłów, a jednak nie sposób rozwiązać tego, co związał. Podobnie mędrzec zawsze umie ocalać ludzi, toteż nie odrzuca żadnego człowieka; zawsze umie ocalać rzeczy, toteż nie odrzuca niczego. Nazywa się to „Ukrywaniem światła swego postępowania”.

112. 112

     Dlatego człowiek biegły jest mistrzem (godnym szacunku) dla tego, któremu brak biegłości; a ten, któremu brak biegłości, wspomaga (dobrą sławę) tego, który ją posiada. Gdyby jeden nie szanował swego mistrza, a drugi nie cieszył się swoim pomocnikiem, (obserwator), choćby rozumny, mógłby bardzo się co do nich pomylić. Nazywa się to „Najwyższym stopniem tajemnicy”.

113. 113

     Kto zna siłę swej męskości,

114. 114

     A jednak zachowuje swą kobiecą słabość;

115. 115

     Jak do jednego koryta spływają liczne strumienie,

116. 116

     Tak wszyscy przychodzą do niego, zaiste, wszyscy pod niebem.

117. 117

     Tak zachowuje on niezmienną doskonałość;

118. 118

     Znów jest prostym dzieckiem, wolnym od wszelkiej skazy.

119. 119

     Kto wie, jak przyciąga biel,

120. 120

     A jednak zawsze pozostaje w cieniu czerni,

121. 121

     Ukazuje wzór pokory,

122. 122

     Widoczny dla wszystkich pod niebem;

123. 123

     On, przyodziany w niezmienną doskonałość,

124. 124

     Dokonał bezkresnego powrotu do pierwotnego stanu człowieka.

125. 125

     Kto wie, jak jaśnieje chwała,

126. 126

     A jednak miłuje hańbę i nigdy z jej powodu nie blednie;

127. 127

     Oto przebywa w rozległej dolinie,

128. 128

     Do której przychodzą ludzie z całego świata pod niebem.

129. 129

     Niezmienna doskonałość osiąga swą pełnię;

130. 130

     Witamy w nim człowieka prostego jak niemowlę.

131. 131

     Nieobrobiony materiał, podzielony i rozdzielony, staje się naczyniami. Mędrzec, gdy powierza mu się urząd, staje się zwierzchnikiem wszystkich urzędników (państwowych); a ustanawiając swe najważniejsze zarządzenia, nie stosuje przemocy.

132. 132

     Gdyby ktoś zapragnął zdobyć królestwo dla siebie i osiągnąć to własnym działaniem, widzę, że mu się to nie powiedzie. Królestwo jest czymś podobnym do ducha i nie można go zdobyć czynnym działaniem. Kto chciałby je tak zdobyć, niszczy je; kto chciałby je utrzymać w swym uścisku, traci je.

133. 133

     Bieg i natura rzeczy są takie, że

134. 134

     Co było z przodu, teraz jest z tyłu;

135. 135

     Co przed chwilą grzało, teraz zastajemy lodowate.

136. 136

     Siła często pada łupem słabości;

137. 137

     Zasoby obrócone w ruinę szydzą z naszego trudu.

138. 138

     Dlatego mędrzec odrzuca nadmierny wysiłek, zbytek i łatwe uleganie przyjemnościom.

139. 139

     Kto chciałby wspierać władcę ludzi w zgodzie z Tao, nie będzie narzucał swego panowania w królestwie siłą oręża. Takie postępowanie z pewnością spotka się z odpowiednią odpłatą.

140. 140

     Wszędzie, gdzie stacjonuje wojsko, wyrastają ciernie i kolce. Po przemarszu wielkich armii z pewnością nadchodzą złe lata.

141. 141

     Zręczny (dowódca) zadaje rozstrzygający cios i na tym poprzestaje. Nie ośmiela się (kontynuując działania) narzucać i dopełniać swego panowania. Zada cios, lecz będzie się strzegł, by wskutek tego nie stać się próżnym, chełpliwym ani aroganckim. Zadaje go z konieczności; zadaje go, lecz nie z pragnienia panowania.

142. 142

     Gdy rzeczy osiągają pełnię siły i dojrzałości, zaczynają się starzeć. Można powiedzieć, że nie jest to zgodne z Tao, a to, co nie jest z nim zgodne, rychło dobiega końca.

143. 143

     Otóż oręż, choćby najpiękniejszy, jest narzędziem złej wróżby, znienawidzonym, można rzec, przez wszystkie stworzenia. Dlatego ci, którzy mają Tao, nie lubią się nim posługiwać.

144. 144

     Człowiek szlachetny zazwyczaj uważa miejsce po lewej stronie za najbardziej zaszczytne, lecz w czasie wojny — miejsce po prawej. Te ostre bronie są narzędziami złej wróżby, nie zaś narzędziami człowieka szlachetnego; używa ich tylko pod przymusem konieczności. Ceni spokój i wytchnienie; zwycięstwo (siłą oręża) jest dla niego niepożądane. Uważać je za pożądane znaczyłoby znajdować upodobanie w rzezi ludzi; kto zaś znajduje upodobanie w rzezi ludzi, nie może przeprowadzić swej woli w królestwie.

145. 145

     Podczas uroczystości radosnych cenione jest miejsce po lewej stronie; podczas żałoby — po prawej. Zastępca dowódcy wojska zajmuje miejsce po lewej; naczelny dowódca — po prawej; jego miejsce wyznacza się więc tak, jak w obrzędach żałobnych. Kto zabił rzesze ludzi, powinien opłakiwać ich w najgłębszej boleści; zwycięzca w bitwie zajmuje zaś (słusznie) miejsce zgodne z tymi obrzędami.

146. 146

     Tao, rozpatrywane jako niezmienne, nie ma imienia.

147. 147

     Choć w swej pierwotnej prostocie może być małe, cały świat nie ośmiela się traktować (tego, kto je ucieleśnia) jak podległego urzędnika. Gdyby książę lenny lub król potrafił go strzec i przy nim trwać, wszyscy sami z siebie by mu się poddali.

148. 148

     Niebo i Ziemia (pod jego przewodnictwem) jednoczą się i zsyłają słodką rosę, która bez ludzkich nakazów dociera wszędzie jednakowo, jakby z własnej woli.

149. 149

     Gdy tylko przystępuje do działania, otrzymuje nazwę. Kiedy już ma tę nazwę, (ludzie) mogą wiedzieć, że należy przy niej pozostać. Gdy wiedzą, że należy przy niej pozostać, mogą być wolni od wszelkiego ryzyka niepowodzenia i błędu.

150. 150

     Stosunek Tao do całego świata jest jak stosunek wielkich rzek i mórz do strumieni płynących z dolin.

151. 151

     Kto zna innych ludzi, jest przenikliwy; kto zna samego siebie, jest rozumny. Kto pokonuje innych, jest silny; kto pokonuje samego siebie, jest potężny. Kto jest zadowolony ze swego losu, jest bogaty; kto nie ustaje w energicznym działaniu, ma (niezłomną) wolę.

152. 152

     Kto nie uchybia wymaganiom swego położenia, trwa długo; kto umiera, a jednak nie ginie, cieszy się długowiecznością.

153. 153

     Wielkie Tao przenika wszystko! Można je znaleźć po lewej i po prawej stronie.

154. 154

     Wszystkie rzeczy zawdzięczają mu swoje powstanie, które ono im zapewnia, a żadna nie odmawia mu posłuszeństwa. Gdy jego dzieło jest dokonane, nie przypisuje sobie zasługi za jego dokonanie. Okrywa wszystkie rzeczy niczym szatą i nie rości sobie prawa do bycia ich panem; można je nazwać w rzeczach najmniejszych. Wszystkie rzeczy powracają (do swego korzenia i znikają), a nie wiedzą, że to ono kieruje ich powrotem; można je nazwać w rzeczach największych.

155. 155

     Dlatego mędrzec potrafi (w ten sam sposób) dokonywać swych wielkich czynów. Może ich dokonywać dzięki temu, że nie czyni siebie wielkim.

156. 156

     Do tego, kto trzyma w dłoniach Wielki Obraz (niewidzialnego Tao), przybywa cały świat. Ludzie przychodzą do niego i nie doznają krzywdy, lecz (znajdują) odpoczynek, pokój i poczucie swobody.

157. 157

     Muzyka i przysmaki sprawią, że przechodzący gość zatrzyma się (na pewien czas). Lecz choć Tao, gdy wychodzi z ust, wydaje się mdłe i pozbawione smaku, choć wydaje się niewarte oglądania ani słuchania, jego użyteczność jest niewyczerpana.

158. 158

     Gdy ktoś ma zaczerpnąć wdechu, z pewnością dokona (wcześniej) wydechu; gdy zamierza osłabić drugiego, najpierw go wzmocni; gdy zamierza drugiego obalić, najpierw go wywyższy; gdy zamierza drugiego ograbić, najpierw obdaruje go darami: nazywa się to „Ukrywaniem światła (swego postępowania)”.

159. 159

     Miękkie pokonuje twarde, a słabe — silne.

160. 160

     Ryb nie należy wyciągać z głębin; narzędzi służących korzyści państwa nie należy pokazywać ludowi.

161. 161

     Tao w swym zwykłym biegu niczego nie czyni (dla samego czynienia), toteż nie ma niczego, czego by nie czyniło.

162. 162

     Gdyby książęta i królowie potrafili je zachować, wszystkie rzeczy same przez się uległyby za ich sprawą przemianie.

163. 163

     Gdyby ta przemiana stała się dla mnie przedmiotem pragnienia, wyraziłbym to pragnienie przez bezimienną prostotę.

164. 164

     Prostota bez imienia

165. 165

     Jest wolna od wszelkiego zewnętrznego celu.

166. 166

     Bez pragnień, w spoczynku i ciszy,

167. 167

     Wszystkie rzeczy układają się właściwie, jakby z własnej woli.

168. 168

     (Ci, którzy) posiadali w najwyższym stopniu przymioty (Tao), nie (starali się) ich okazywać i dlatego posiadali je (w najpełniejszej mierze). (Ci, którzy) posiadali te przymioty w mniejszym stopniu, (szukali sposobu, by) ich nie utracić i dlatego nie posiadali ich (w najpełniejszej mierze).

169. 169

     (Ci, którzy) posiadali te przymioty w najwyższym stopniu, niczego nie czynili (z określonym zamiarem) i nie mieli potrzeby niczego czynić. (Ci, którzy) posiadali je w mniejszym stopniu, (zawsze) działali i mieli potrzebę tak działać.

170. 170

     (Ci, którzy) posiadali najwyższą życzliwość, (zawsze starali się) ją urzeczywistniać, choć nie mieli potrzeby tego czynić. (Ci, którzy) posiadali najwyższą prawość, (zawsze starali się) ją urzeczywistniać i mieli potrzebę tak czynić.

171. 171

     (Ci, którzy) posiadali najwyższe (poczucie) stosowności, (zawsze starali się) je okazywać, a gdy ludzie na to nie odpowiadali, obnażali ramię i podchodzili do nich zdecydowanym krokiem.

172. 172

     Tak więc gdy utracono Tao, pojawiły się jego przymioty; gdy utracono jego przymioty, pojawiła się życzliwość; gdy utracono życzliwość, pojawiła się prawość; a gdy utracono prawość, pojawiły się reguły stosowności.

173. 173

     Stosowność jest zaś osłabioną postacią szczerej wierności i dobrej wiary, a zarazem początkiem nieładu; bystrość pojmowania jest (jedynie) kwiatem Tao i początkiem głupoty.

174. 174

     Dlatego wielki człowiek trzyma się tego, co trwałe, a unika tego, co wątłe; pozostaje przy owocu, a nie przy kwiecie. W ten sposób odrzuca jedno, a wybiera drugie.

175. 175

     Oto rzeczy, które od dawien dawna osiągnęły Jedno (Tao) —

176. 176

     Niebo, które dzięki niemu jest jasne i czyste;

177. 177

     Ziemia, która dzięki niemu jest trwała i pewna;

178. 178

     Duchy, którym ono udziela mocy;

179. 179

     Doliny, których pustkę ono wypełnia;

180. 180

     Wszystkie stworzenia, które dzięki niemu żyją;

181. 181

     Książęta i królowie, którzy z niego czerpią

182. 182

     Wzór, jaki dają wszystkim.

183. 183

     Wszystko to jest skutkiem Jednego (Tao).

184. 184

     Gdyby niebo nie było tak czyste, wkrótce by się rozdarło;

185. 185

     Gdyby ziemia nie była tak pewna, pękłaby i ugięła się;

186. 186

     Bez tych mocy duchy wkrótce by osłabły;

187. 187

     Gdyby nie były tak napełnione, susza wypaliłaby każdą dolinę;

188. 188

     Bez tego życia stworzenia przeminęłyby;

189. 189

     Książęta i królowie bez owej moralnej mocy,

190. 190

     Choćby wielcy i wyniesieni, wszyscy by upadli.

191. 191

     Tak więc godność znajduje swój (mocny) korzeń w swej (wcześniejszej) niskości, a to, co wzniosłe, znajduje oparcie w tym, co niskie (z czego się wznosi). Dlatego książęta i królowie nazywają siebie „Sierotami”, „Ludźmi małej cnoty” i „Wozami bez piasty”. Czyż nie jest to uznanie, że w uważaniu siebie za niskich widzą podstawę swej godności? Tak też, wyliczając poszczególne części wozu, nie dochodzimy do tego, co sprawia, że spełnia on zadanie wozu. Nie chcą wyglądać wytwornie jak jadeit, lecz (wolą) wyglądać surowo jak (zwykły) kamień.

192. 192

     Ruch Tao

193. 193

     Dokonuje się poprzez przeciwieństwa;

194. 194

     A słabość znamionuje bieg

195. 195

     Potężnych czynów Tao.

196. 196

     Wszystkie rzeczy pod niebem wyłoniły się z Niego jako istniejącego (i nazwanego); to istnienie wyłoniło się z Niego jako nieistniejącego (i nienazwanego).

197. 197

     Uczeni najwyższej klasy, gdy słyszą o Tao, gorliwie wprowadzają je w czyn. Uczeni średniej klasy, usłyszawszy o nim, zdają się raz je zachowywać, a raz je tracić. Uczeni najniższej klasy, usłyszawszy o nim, głośno się z niego śmieją. Gdyby nie było (tak) wyśmiewane, nie byłoby godne być Tao.

198. 198

     Dlatego twórcy sentencji wyrazili się tak:

199. 199

     „Tao, gdy widać je najjaśniej, zdaje się pozbawione światła;

200. 200

     Kto czyni w nim postępy, zdaje się cofać;

201. 201

     Jego równa droga jest jak wyboisty szlak.

202. 202

     Jego najwyższa cnota wznosi się z doliny;

203. 203

     Jego największe piękno zdaje się razić oczy;

204. 204

     A najwięcej ma ten, komu los daje najmniej.

205. 205

     Jego najtrwalsza cnota zdaje się uboga i niska;

206. 206

     Jego niewzruszona prawda zdaje się ulegać zmianom;

207. 207

     Jego największy kwadrat nie ukazuje jeszcze żadnego narożnika.

208. 208

     Wielkie naczynie — powstaje najwolniej;

209. 209

     Donośny jest jego dźwięk, lecz nigdy nie wyrzekło słowa;

210. 210

     Wielka postać, cień cienia”.

211. 211

     Tao jest ukryte i nie ma imienia; lecz to Tao umiejętnie udziela (wszystkim rzeczom tego, czego potrzebują) i czyni je pełnymi.

212. 212

     Tao zrodziło Jedno; Jedno zrodziło Dwa; Dwa zrodziło Trzy; Trzy zrodziło wszystkie rzeczy. Wszystkie rzeczy pozostawiają za sobą Ciemność (z której wyszły) i zmierzają naprzód, by objąć Jasność (w którą się wyłoniły), a harmonizuje je Tchnienie Pustki.

213. 213

     Ludzie nie lubią być sierotami, mieć mało cnoty, być jak wozy bez piast; a jednak właśnie tymi określeniami królowie i książęta nazywają samych siebie. Tak więc niektóre rzeczy wzrastają przez umniejszenie, a inne maleją przez powiększenie.

214. 214

     Tego, czego inni ludzie (tak) nauczają, ja również nauczam. Gwałtowni i silni nie umierają śmiercią naturalną. Uczynię to podstawą mojej nauki.

215. 215

     To, co najmiększe na świecie, uderza w to, co najtwardsze, i je pokonuje; to, co nie ma (substancjalnego) istnienia, wnika tam, gdzie nie ma szczeliny. Stąd wiem, jaka korzyść płynie z nierobienia niczego (w określonym celu).

216. 216

     Niewielu jest na świecie takich, którzy osiągają naukę bez słów i korzyść płynącą z niedziałania.

217. 217

     Sława czy życie —

218. 218

     Co jest ci droższe?

219. 219

     Życie czy bogactwo —

220. 220

     Przy czym byś obstawał?

221. 221

     Zachować życie i stracić tamte rzeczy;

222. 222

     Zachować je i stracić życie — co sprowadza

223. 223

     Bliżej smutek i ból?

224. 224

     Tak możemy dostrzec:

225. 225

     Kto trzyma się sławy,

226. 226

     Odrzuca to, co większe;

227. 227

     Kto kocha wielkie zasoby,

228. 228

     Wyrzeka się bogatszego stanu.

229. 229

     Kto jest zadowolony z tego, co ma,

230. 230

     Nie musi lękać się wstydu.

231. 231

     Kto wie, kiedy się zatrzymać,

232. 232

     Nie ściąga na siebie nagany.

233. 233

     Wolny od niebezpieczeństwa,

234. 234

     Będzie żył długo.

235. 235

     Kto uważa swe wielkie osiągnięcia za skromne,

236. 236

     Przekona się, że jego siły długo przetrwają.

237. 237

     Największej pełni, uznawanej za pustkę,

238. 238

     Nigdy nie wyczerpie się strumień.

239. 239

     To, co proste, wciąż uznawaj za krzywe;

240. 240

     Niech twa największa biegłość wciąż zdaje się nieudolnością,

241. 241

     A wymowa — jąkającym się krzykiem.

242. 242

     Nieustanny ruch przezwycięża zimno; bezruch przezwycięża gorąco. Czystość i spokój nadają właściwe prawo wszystkiemu pod niebem.

243. 243

     Gdy Tao panuje na świecie, odsyła się rącze konie, by (ciągnęły) wozy z nawozem. Gdy Tao jest lekceważone na świecie, konie wojenne rozmnażają się na pograniczu.

244. 244

     Nie ma większej winy niż przyzwalać na ambicję; nie ma większego nieszczęścia niż być niezadowolonym ze swego losu; nie ma większego błędu niż pragnienie zdobywania. Dlatego dostatek płynący z zadowolenia jest dostatkiem trwałym i niezmiennym.

245. 245

     Nie wychodząc za próg, człowiek rozumie (wszystko, co się dzieje) pod niebem; nie wyglądając przez okno, widzi Tao Nieba. Im dalej wychodzi (poza siebie), tym mniej wie.

246. 246

     Dlatego mędrcy zdobywali wiedzę bez podróżowania; nadawali rzeczom ich (właściwe) nazwy, nie widząc ich; i osiągali swe cele bez zamiaru ich osiągnięcia.

247. 247

     Kto poświęca się nauce, (stara się) z dnia na dzień pomnażać (swoją wiedzę); kto poświęca się Tao, (stara się) z dnia na dzień ograniczać (swoje działanie).

248. 248

     Ogranicza je i znów ogranicza, aż dochodzi do tego, że nic nie czyni (celowo). Osiągnąwszy ten stan niedziałania, nie ma niczego, czego by nie dokonywał.

249. 249

     Kto zdobywa na własność wszystko pod niebem, czyni to, nie zadając sobie trudu (w tym celu). Jeśli ktoś zadaje sobie trud (w tym celu), nie jest zdolny zdobyć na własność wszystkiego pod niebem.

250. 250

     Mędrzec nie ma własnego, niezmiennego umysłu; umysł ludu czyni swoim umysłem.

251. 251

     Dla tych, którzy są dobrzy (dla mnie), jestem dobry; dla tych, którzy nie są dobrzy (dla mnie), także jestem dobry — i w ten sposób (wszyscy) stają się dobrzy. Wobec tych, którzy są szczerzy (wobec mnie), jestem szczery; wobec tych, którzy nie są szczerzy (wobec mnie), także jestem szczery — i w ten sposób (wszyscy) stają się szczerzy.

252. 252

     Mędrzec sprawia na świecie wrażenie niezdecydowanego i zachowuje umysł obojętny wobec wszystkiego. Wszyscy ludzie kierują ku niemu oczy i uszy, on zaś traktuje ich wszystkich jak swoje dzieci.

253. 253

     Ludzie wychodzą i żyją; wchodzą (ponownie) i umierają.

254. 254

     Na każdych dziesięciu trzech służy życiu (własnemu), a trzech służy śmierci.

255. 255

     Są też trzej na każdych dziesięciu, których celem jest życie, lecz których kroki zmierzają ku krainie (lub miejscu) śmierci. A z jakiego powodu? Z powodu ich nadmiernych starań o przedłużenie życia.

256. 256

     Słyszałem jednak, że ten, kto umiejętnie troszczy się o życie powierzone mu na pewien czas, wędruje po ziemi, nie musząc stronić od nosorożca ani tygrysa, i wkracza między wojska, nie musząc unikać skórzanego pancerza ani ostrej broni. Nosorożec nie znajduje w nim miejsca, w które mógłby wbić róg, ani tygrys miejsca, w które mógłby wczepić pazury, ani broń miejsca, w które mógłby wejść jej grot. A z jakiego powodu? Ponieważ nie ma w nim miejsca śmierci.

257. 257

     Wszystkie rzeczy powstają dzięki Tao i są karmione jego wypływającym zeń działaniem. Otrzymują swe formy zgodnie z naturą każdej z nich i osiągają pełnię stosownie do okoliczności swego położenia. Dlatego wszystkie rzeczy bez wyjątku czczą Tao i wywyższają jego wypływające zeń działanie.

258. 258

     To oddawanie czci Tao i wywyższanie jego działania nie wynika z żadnego nakazu, lecz jest zawsze spontanicznym hołdem.

259. 259

     Tak oto Tao powołuje do istnienia (wszystkie rzeczy), karmi je, doprowadza do pełnego wzrostu, pielęgnuje, dopełnia, sprawia, że dojrzewają, podtrzymuje je i otacza swą osłoną.

260. 260

     Powołuje je do istnienia i nie rości sobie prawa do ich posiadania; przeprowadza je przez kolejne przemiany i nie chełpi się swą zdolnością do tego; doprowadza je do dojrzałości i nie sprawuje nad nimi władzy — to nazywa się jego tajemniczym działaniem.

261. 261

     (Tao), które dało początek wszystkiemu pod niebem, należy uważać za matkę wszystkiego.

262. 262

     Kiedy odnajdujemy matkę, wiemy, jakie powinny być jej dzieci. Kiedy człowiek wie, że jest dzieckiem swej matki, i strzeże należących do niego (przymiotów) matki, do końca życia będzie wolny od wszelkiego niebezpieczeństwa.

263. 263

     Niech trzyma usta zamknięte i zamknie bramy (swych nozdrzy), a przez całe życie będzie wolny od mozolnego wysiłku. Niech trzyma usta otwarte i (zużywa swój oddech) na rozwijanie własnych spraw, a przez całe życie nie zazna bezpieczeństwa.

264. 264

     Dostrzeganie tego, co małe, jest (tajemnicą jasnego widzenia; strzeżenie tego, co miękkie i delikatne, jest (tajemnicą) siły.

265. 265

     Kto dobrze używa swego światła,

266. 266

     Powracając do jego (źródła tak) jasnego,

267. 267

     Ten uchroni swe ciało od wszelkiej szkody

268. 268

     I ukrywa to, co niezmienne, przed wzrokiem ludzi.

269. 269

     Gdybym nagle stał się znany i (znalazł się w położeniu pozwalającym) sprawować (rządy) zgodnie z Wielkim Tao, najbardziej obawiałbym się chełpliwej ostentacji.

270. 270

     Wielkie Tao (czyli droga) jest bardzo równe i łatwe; ludzie jednak kochają boczne ścieżki.

271. 271

     Ich dwór (dziedzińce i budynki) będzie zadbany, lecz ich pola będą źle uprawiane, a spichlerze zupełnie puste. Będą nosić wytworne i zdobne szaty, nosić u pasa ostry miecz, dogadzać sobie w jedzeniu i piciu oraz posiadać nadmiar mienia i bogactw; takich (książąt) można nazwać rabusiami i samochwałami. Z pewnością jest to sprzeczne z Tao!

272. 272

     Co wprawny ogrodnik (Tao) zasadzi,

273. 273

     Nigdy nie da się wyrwać;

274. 274

     Co jego wprawne ramiona obejmą,

275. 275

     Nigdy nie da się mu odebrać.

276. 276

     Synowie w coraz dłuższym szeregu będą przynosić

277. 277

     Ofiary do jego świątyni.

278. 278

     Tao pielęgnowane w sobie

279. 279

     Uczyni jego siłę prawdziwą;

280. 280

     A gdzie rządzi ono rodziną,

281. 281

     Jakież bogactwa się zgromadzą!

282. 282

     Okolica, w której ono panuje,

283. 283

     Będzie obfitować w pomyślność;

284. 284

     A gdy ujawni się w całym państwie,

285. 285

     Zapanuje szczęście.

286. 286

     Stosuj je w całym królestwie,

287. 287

     A ludziom wszędzie będzie się powodziło.

288. 288

     W ten sposób, dzięki obserwacji różnych przypadków, skutek ten będzie widoczny w jednostce; w rodzinie; w okolicy; w państwie i w królestwie.

289. 289

     Skąd wiem, że skutek ten z pewnością obejmie w ten sposób wszystko pod niebem? Dzięki tej (metodzie obserwacji).

290. 290

     Ten, kto ma w sobie obfitość przymiotów (Tao), jest jak niemowlę. Jadowite owady go nie użądlą; dzikie bestie go nie pochwycą; drapieżne ptaki go nie zaatakują.

291. 291

     Kości (niemowlęcia) są słabe, a ścięgna miękkie, lecz jego uścisk jest mocny. Nie zna jeszcze zjednoczenia mężczyzny i kobiety, a jednak jego członek może się wzwieść — ukazując doskonałość jego cielesnej istoty. Przez cały dzień będzie płakać, a jego gardło nie zachrypnie — ukazując harmonię (jego organizmu).

292. 292

     Temu, kto zna tę harmonię,

293. 293

     Objawia się (tajemnica) niezmiennego (Tao),

294. 294

     A w wiedzy mądrość znajduje swój tron.

295. 295

     Wszelkie sztuki przedłużające życie obracają się w zło;

296. 296

     Gdzie umysł sprawia, że życiowy oddech płonie,

297. 297

     (Fałszywa) jest siła, (i powinniśmy nad nią boleć).

298. 298

     Gdy rzeczy stają się silne, (wtedy) stają się stare, co można nazwać sprzecznym z Tao. Wszystko, co jest sprzeczne z Tao, szybko dobiega końca.

299. 299

     Ten, kto zna (Tao), nie (pragnie) mówić (o nim); ten, kto jest (zawsze gotów) o nim mówić, nie zna go.

300. 300

     Ten (kto je zna) będzie trzymał usta zamknięte i zamknie bramy (swoich nozdrzy). Stępi swoje ostre krawędzie i rozwikła zawiłości rzeczy; przytłumi swój blask i dostosuje się do mroku (innych). Nazywa się to „Tajemną Zgodnością”.

301. 301

     (Takiego człowieka) nie można traktować ani poufale, ani z dystansem; jest poza wszelkimi względami korzyści czy szkody, szlachetności czy pospolitości — jest najszlachetniejszym człowiekiem pod niebem.

302. 302

     Państwem można rządzić za pomocą (środków) naprawczych; orężem wojennym można władać z przebiegłą zręcznością; (lecz) królestwo zdobywa się na własność (jedynie) przez wolność od działania i zamierzeń.

303. 303

     Skąd wiem, że tak jest? Z tych oto faktów: w królestwie mnożenie zakazów zwiększa ubóstwo ludu; im więcej lud ma narzędzi służących pomnażaniu jego korzyści, tym większy nieład panuje w państwie i rodzie; im więcej ludzie potrafią dokonać dzięki przebiegłej zręczności, tym więcej pojawia się osobliwych wynalazków; im bardziej obnosi się z prawodawstwem, tym więcej jest złodziei i rozbójników.

304. 304

     Dlatego pewien mędrzec powiedział: „Nie będę czynił niczego (z rozmysłem), a lud sam się przemieni; będę miłował spokój, a lud sam stanie się prawy. Nie będę się o to trudził, a lud sam się wzbogaci; nie będę okazywał ambicji, a lud sam osiągnie pierwotną prostotę”.

305. 305

     Rządy, które wydają się najmniej mądre,

306. 306

     Często najlepiej zapewniają ludowi dobro;

307. 307

     Te, które się wtrącają, wszystkiego dotykając,

308. 308

     Sprawią jedynie zło i przyniosą rozczarowanie.

309. 309

     Nieszczęście! — u jego boku można znaleźć szczęście! Szczęście! — pod nim czai się nieszczęście! Kto wie, do czego ostatecznie doprowadzi jedno i drugie?

310. 310

     Czy zatem mamy zaniechać naprawy? (Metoda) naprawy przez zwrot stanie się wypaczeniem, a zawarte w niej dobro przez zwrot stanie się złem. Złudzenie ludu (w tej sprawie) trwa zaiste od dawna.

311. 311

     Dlatego mędrzec jest (jak) kwadrat, który nikogo nie kaleczy (swymi kątami); (jak) narożnik, który nikogo nie rani (swą ostrością). Jest prostolinijny, lecz nie pozwala sobie na samowolę; jest jasny, lecz nie oślepia.

312. 312

     W kierowaniu tym, co ludzkie (w naszej naturze), i w pełnieniu (należnej) służby temu, co niebiańskie, nic nie dorównuje umiarkowaniu.

313. 313

     Tylko dzięki temu umiarkowaniu dokonuje się wczesny powrót (do naturalnego stanu człowieka). Ten wczesny powrót nazywam wielokrotnym gromadzeniem przymiotów (Tao). Wraz z wielokrotnym gromadzeniem tych przymiotów następuje pokonanie (każdej przeszkody na drodze takiego powrotu). Nie wiemy, jaka będzie granica tego pokonywania; a gdy nie wiadomo, jaka będzie jego granica, można zostać władcą państwa.

314. 314

     Ten, kto posiada matkę państwa, może długo trwać. Jest z nim tak jak (z rośliną), o której mówimy, że ma głębokie korzenie i mocne łodygi kwiatowe: oto sposób, by zapewnić jej długotrwałe życie, widoczne przez długi czas.

315. 315

     Rządzenie wielkim państwem jest jak gotowanie małych ryb.

316. 316

     Niech królestwo będzie rządzone zgodnie z Tao, a duchy zmarłych nie będą objawiać swej duchowej mocy. Nie chodzi o to, że owe duchy nie mają tej duchowej mocy, lecz o to, że nie będzie ona używana do krzywdzenia ludzi. Nie chodzi o to, że nie mogłaby krzywdzić ludzi, lecz także rządzący mędrzec ich nie krzywdzi.

317. 317

     Gdy te dwie strony nie wyrządzają sobie wzajemnie szkody, ich dobroczynne wpływy łączą się w cnocie (Tao).

318. 318

     O wielkości państwa stanowi to, że jest ono (jak) nisko położony, płynący w dół (strumień); staje się ośrodkiem, ku któremu dążą (wszystkie małe państwa) pod niebem.

319. 319

     (Dla zilustrowania tego weźmy) przykład wszystkich istot żeńskich: samica zawsze pokonuje samca swoim spokojem. Spokój można uznać za (rodzaj) uniżenia.

320. 320

     Tak więc wielkie państwo, uniżając się wobec małych państw, pozyskuje je dla siebie; małe zaś państwa, uniżając się wobec wielkiego państwa, zjednują je sobie. W jednym przypadku uniżenie prowadzi do pozyskania stronników, w drugim do zdobycia przychylności.

321. 321

     Wielkie państwo pragnie jedynie jednoczyć ludzi i ich żywić; małe państwo pragnie jedynie zostać przyjęte przez to drugie i mu służyć. Każde otrzymuje to, czego pragnie, lecz wielkie państwo musi nauczyć się uniżać.

322. 322

     Tao zajmuje najbardziej czcigodne miejsce spośród wszystkich rzeczy.

323. 323

     Żadne skarby nie obdarzają dobrych ludzi tak obfitą łaską;

324. 324

     Złych ludzi strzeże i ich zło usuwa.

325. 325

     (Jego) godne podziwu słowa mogą zjednać szacunek; (jego) godne podziwu czyny mogą wynieść tego, kto ich dokonuje, ponad innych. Nawet ludzie, którzy nie są dobrzy, nie zostają przez nie opuszczeni.

326. 326

     Dlatego gdy władca zajmuje swe miejsce jako Syn Nieba i mianuje swoich trzech książęcych ministrów, choćby (książę) przysłał okrągły symbol godności tak wielki, że wypełniłby obie dłonie, a za nim zaprzęg koni (na dziedzińcu), taki dar nie dorównałby (nauce) tego Tao, którą można by przedłożyć na kolanach.

327. 327

     Dlaczego starożytni tak wysoko cenili to Tao? Czy nie dlatego, że można je było odnaleźć, szukając go, a winni mogli dzięki niemu uwolnić się (od skazy swej winy)? Oto powód, dla którego wszyscy pod niebem uważają je za rzecz najcenniejszą.

328. 328

     (Drogą Tao jest) działać bez (myślenia o) działaniu; prowadzić sprawy bez (odczuwania) związanego z nimi trudu; smakować, nie rozróżniając żadnego smaku; uważać to, co małe, za wielkie, a niewiele za wiele; i odpłacać za krzywdę dobrocią.

329. 329

     (Ten, kto je opanował) uprzedza rzeczy trudne, póki są łatwe, i dokonuje rzeczy, które stałyby się wielkie, póki są małe. Wszystkie trudne rzeczy na świecie z pewnością wywodzą się z wcześniejszego stanu, w którym były łatwe, a wszystkie wielkie rzeczy ze stanu, w którym były małe. Dlatego mędrzec, choć nigdy nie czyni tego, co wielkie, właśnie dzięki temu potrafi dokonać rzeczy największych.

330. 330

     Kto lekkomyślnie obiecuje, z pewnością rzadko dotrzymuje słowa; kto stale uważa rzeczy za łatwe, z pewnością napotka w nich trudności. Dlatego mędrzec dostrzega trudność nawet w tym, co wydaje się łatwe, i dzięki temu nigdy nie ma żadnych trudności.

331. 331

     To, co pozostaje w spoczynku, łatwo utrzymać; zanim rzecz da oznaki swej obecności, łatwo podjąć przeciw niej środki; to, co kruche, łatwo złamać; to, co bardzo małe, łatwo rozproszyć. Należy działać, zanim rzecz się pojawi; należy zapewnić porządek, zanim zacznie się nieład.

332. 332

     Drzewo, które wypełnia ramiona, wyrosło z najmniejszego pędu; wieża o dziewięciu kondygnacjach wzniosła się z (małej) kupki ziemi; podróż tysiąca li rozpoczęła się od jednego kroku.

333. 333

     Kto działa (z ukrytym zamiarem), wyrządza szkodę; kto chwyta się czegoś (w ten sam sposób), traci to. Mędrzec nie działa (tak), dlatego nie wyrządza szkody; nie chwyta się niczego (tak), dlatego niczego nie traci. (Lecz) ludzie, prowadząc swoje sprawy, stale je niweczą, gdy są już u progu powodzenia. Gdyby pod koniec byli tak ostrożni, jak (powinni być) na początku, nie niweczyliby ich w ten sposób.

334. 334

     Dlatego mędrzec pragnie tego, czego (inni ludzie) nie pragną, i nie ceni rzeczy trudnych do zdobycia; uczy się tego, czego (inni ludzie) się nie uczą, i wraca do tego, co ogół ludzi pominął. W ten sposób wspomaga naturalny rozwój wszystkich rzeczy i nie śmie działać (z własnym ukrytym zamiarem).

335. 335

     Starożytni, którzy wykazywali biegłość w praktykowaniu Tao, czynili to nie po to, by oświecać lud, lecz raczej po to, by uczynić go prostym i pozbawionym wiedzy.

336. 336

     Trudność w rządzeniu ludem bierze się z tego, że posiada on wiele wiedzy. Kto (próbuje) rządzić państwem za pomocą swej mądrości, jest dla niego plagą; kto zaś nie (próbuje) tego czynić, jest błogosławieństwem.

337. 337

     Kto zna te dwie rzeczy, znajduje w nich także swój wzorzec i regułę. Zdolność poznania tego wzorca i tej reguły stanowi to, co nazywamy tajemniczą doskonałością (władcy). Głęboka i dalekosiężna jest taka tajemnicza doskonałość: ukazuje wprawdzie tego, kto ją posiada, jako przeciwieństwo innych, lecz prowadzi ich do wielkiej zgodności z nim.

338. 338

     Rzeki i morza mogą przyjmować hołd i daninę wszystkich strumieni dolin dzięki temu, że potrafią znajdować się niżej od nich; tak właśnie są królami ich wszystkich. Podobnie mędrzec (władca), pragnąc być ponad ludźmi, stawia się w swoich słowach poniżej nich, a pragnąc być przed nimi, sam zajmuje miejsce za nimi.

339. 339

     W ten sposób, choć zajmuje miejsce ponad nimi, ludzie nie odczuwają jego ciężaru, a choć zajmuje miejsce przed nimi, nie odczuwają tego jako krzywdy.

340. 340

     Dlatego wszyscy na świecie z radością go wywyższają i nie nużą się nim. Ponieważ nie rywalizuje, nikt nie znajduje sposobu, by z nim rywalizować.

341. 341

     Cały świat mówi, że choć moje Tao jest wielkie, wydaje się jednak pośledniejsze (od innych systemów nauczania). A przecież to właśnie jego wielkość sprawia, że wydaje się pośledniejsze. Gdyby było podobne do jakiegokolwiek innego (systemu), już od dawna znano by jego małość!

342. 342

     Mam jednak trzy cenne rzeczy, które cenię i których mocno się trzymam. Pierwszą jest łagodność; drugą oszczędność; trzecią zaś wzbranianie się przed zajmowaniem pierwszego miejsca przed innymi.

343. 343

     Dzięki tej łagodności mogę być śmiały; dzięki tej oszczędności mogę być hojny; wzbraniając się przed wyprzedzaniem innych, mogę stać się naczyniem najwyższej czci. Dziś porzucają łagodność i chcą jedynie być śmiali; porzucają oszczędność i chcą jedynie być hojni; porzucają ostatnie miejsce i zabiegają tylko o pierwsze — (kresem tego wszystkiego jest) śmierć.

344. 344

     Łagodność z pewnością zwycięży nawet w bitwie i niezachwianie utrzyma swoje pozycje. Niebo ocali tego, kto ją posiada, osłaniając go jego (własną) łagodnością.

345. 345

     Ten, kto jest biegły w wojnach (Tao),

346. 346

     Nie przybiera wojowniczej postawy;

347. 347

     Ten, kto walczy z największą ochotą,

348. 348

     Nie ucieka się do gniewu.

349. 349

     Ten, kto zwycięża, wciąż jednak

350. 350

     Trzyma się z dala od swych wrogów;

351. 351

     Ten, którego rozkazy ludzie najchętniej spełniają,

352. 352

     Z pokorą uprawia swą sztukę.

353. 353

     Dlatego mówimy: „Nigdy nie wszczyna sporu,

354. 354

     I w tym tkwi jego siła”.

355. 355

     Dlatego mówimy: „Skłania wolę ludzi,

356. 356

     By się z nim zjednoczyli”.

357. 357

     Dlatego mówimy: „Jego cele są jak cele Nieba,

358. 358

     Żaden dawny mędrzec nie jaśniał większym blaskiem”.

359. 359

     Pewien mistrz sztuki wojennej powiedział: „Nie śmiem być gospodarzem (rozpoczynać wojny); wolę być gościem (działać w obronie). Nie śmiem posunąć się naprzód o cal; wolę cofnąć się o stopę”. Nazywa się to ustawianiem szeregów tam, gdzie nie ma szeregów; obnażaniem ramion (do walki) tam, gdzie nie ma ramion do obnażenia; chwytaniem broni tam, gdzie nie ma broni do chwycenia; nacieraniem na wroga tam, gdzie nie ma wroga.

360. 360

     Nie ma większej klęski niż lekkomyślne wdawanie się w wojnę. Czynić tak to być bliskim utraty (łagodności), która jest tak cenna. Toteż gdy wrogie oręże (rzeczywiście) się krzyżują, zwycięża ten, kto ubolewa (nad tą sytuacją).

361. 361

     Moje słowa bardzo łatwo poznać i bardzo łatwo wprowadzić w czyn; lecz nie ma na świecie nikogo, kto potrafiłby je poznać i wprowadzić w czyn.

362. 362

     W moich słowach jest (zasada), która daje początek i obejmuje wszystko, a dla spraw (których przestrzegania wymagam) istnieje miarodajne prawo. Ponieważ ludzie ich nie znają, nie znają mnie.

363. 363

     Niewielu mnie zna i z tego powodu należy mnie (tym bardziej) cenić. Tak też mędrzec nosi (ubogie odzienie z) włosiennicy, a na piersi skrywa swój nefrytowy (znak godności).

364. 364

     Wiedzieć, a jednak (sądzić), że się nie wie, jest najwyższym (osiągnięciem); nie wiedzieć (a jednak sądzić), że się wie, jest chorobą.

365. 365

     Jedynie cierpienie (na myśl o) tej chorobie chroni nas przed nią. Mędrzec nie cierpi na tę chorobę. Zna ból, który byłby z nią nierozerwalnie związany, dlatego jej nie ma.

366. 366

     Gdy ludzie nie boją się tego, czego powinni się bać, spadnie na nich to, co budzi w nich wielką trwogę.

367. 367

     Niech nie oddają się bezmyślnie przyjemnościom w codziennym życiu; niech nie postępują tak, jakby byli znużeni tym, od czego to życie zależy.

368. 368

     Właśnie dzięki unikaniu takiego pobłażania sobie nie rodzi się takie znużenie.

369. 369

     Dlatego mędrzec wie o sobie (te rzeczy), lecz nie obnosi się z (tą wiedzą); kocha siebie, lecz nie (wydaje się przypisywać sobie) wartości. Odrzuca więc tę drugą możliwość i wybiera pierwszą.

370. 370

     Ten, którego śmiałość przejawia się w tym, że waży się (czynić zło wbrew prawom), zostaje stracony; ten, którego śmiałość przejawia się w tym, że nie waży się (tego czynić), żyje dalej. Z tych dwóch postaw jedna wydaje się korzystna, a druga szkodliwa. Lecz

371. 371

     Gdy gniew Nieba godzi w człowieka,

372. 372

     Któż prawdziwie zgłębi przyczynę?

373. 373

     Z tego powodu mędrzec odczuwa trudność (co do tego, jak postąpić w pierwszym przypadku).

374. 374

     Drogą Nieba jest nie walczyć, a jednak umiejętnie zwyciężać; nie mówić, a jednak umiejętnie (uzyskiwać odpowiedź; nie wzywa, a jednak ludzie sami do niego przychodzą. Jego przejawy są spokojne, a jednak jego zamysły są zręczne i skuteczne. Oczka sieci Nieba są duże; szeroko rozstawione, lecz niczego nie przepuszczają.

375. 375

     Ludzie nie boją się śmierci; po cóż więc (próbować) straszyć ich śmiercią? Gdyby ludzie zawsze odczuwali lęk przed śmiercią, a ja mógłbym zawsze chwytać tych, którzy czynią zło, i skazywać ich na śmierć, któż odważyłby się czynić zło?

376. 376

     Zawsze jest Jeden, który sprawuje pieczę nad zadawaniem śmierci. Tego, kto chciałby zadawać śmierć w miejsce tego, który sprawuje nad tym pieczę, można porównać do kogoś, kto ociosuje drewno zamiast wielkiego cieśli. Rzadko się zdarza, by ten, kto podejmuje się ociosywania zamiast wielkiego cieśli, nie skaleczył sobie rąk!

377. 377

     Ludzie cierpią głód z powodu mnóstwa podatków pochłanianych przez ich zwierzchników. To właśnie przez to cierpią głód.

378. 378

     Ludźmi trudno rządzić z powodu (nadmiernej) aktywności ich zwierzchników (w rządzeniu nimi). To właśnie przez to trudno nimi rządzić.

379. 379

     Ludzie lekceważą śmierć z powodu ogromu swych trudów w poszukiwaniu środków do życia. To właśnie sprawia, że lekceważą śmierć. Tak więc lepiej jest całkowicie pozostawić sprawę życia poza swą uwagą, niż przypisywać mu wielką wartość.

380. 380

     Człowiek przy narodzinach jest giętki i słaby; w chwili śmierci — sztywny i mocny. (Tak samo jest ze) wszystkimi rzeczami. Drzewa i rośliny we wczesnym okresie wzrostu są miękkie i kruche; gdy umierają — suche i zwiędłe.

381. 381

     Tak więc sztywność i siła towarzyszą śmierci; miękkość i słabość towarzyszą życiu.

382. 382

     Dlatego ten, kto (polega na) potędze swoich wojsk, nie zwycięża; a drzewo, które jest potężne, wypełnia rozpostarte ramiona (i tym samym przyzywa drwala).

383. 383

     Dlatego miejsce tego, co sztywne i silne, jest na dole, a tego, co miękkie i słabe — na górze.

384. 384

     Czyż Drogi (czyli Tao) Nieba nie można porównać do (sposobu) napinania łuku? (Część łuku), która była wysoko, zostaje obniżona, a to, co było nisko, zostaje podniesione. (Tak Niebo) ujmuje tam, gdzie jest nadmiar, i uzupełnia tam, gdzie jest niedostatek.

385. 385

     Drogą Nieba jest ujmować nadmiar i uzupełniać niedostatek. Nie tak jest z drogą człowieka. Odbiera on tym, którzy nie mają dość, aby powiększyć własny nadmiar.

386. 386

     Kto potrafi wziąć własny nadmiar i służyć nim wszystkim pod niebem? Tylko ten, kto posiadł Tao!

387. 387

     Dlatego mędrzec (sprawujący władzę) działa, nie przypisując sobie owoców swego działania; zdobywa zasługi i nie spoczywa w nich (wyniośle): nie pragnie okazywać swojej wyższości.

388. 388

     Nie ma na świecie nic bardziej miękkiego i słabego niż woda, a jednak w atakowaniu tego, co sztywne i silne, nic nie może jej przewyższyć; nie ma bowiem niczego (równie skutecznego), czym można by ją zastąpić.

389. 389

     Każdy na świecie wie, że miękkie pokonuje twarde, a słabe — silne, lecz nikt nie potrafi wprowadzić tego w czyn.

390. 390

     Dlatego pewien mędrzec powiedział:

391. 391

     „Ten, kto przyjmuje na siebie hańbę swego państwa,

392. 392

     Zostaje przeto obwołany panem jego ołtarzy;

393. 393

     Temu, kto dźwiga straszliwe niedole ludzi,

394. 394

     Wszyscy nadają miano króla”.

395. 395

     Słowa całkowicie prawdziwe wydają się paradoksalne.

396. 396

     Gdy po wielkiej wrogości dochodzi do pojednania (między dwiema stronami), z pewnością pozostaje uraza (w umyśle tego, kto był w błędzie). Jakże więc może to być korzystne (dla drugiej strony)?

397. 397

     Dlatego (aby temu zapobiec) mędrzec zachowuje lewą część zapisu zobowiązania i nie nalega na jego (szybkie) wypełnienie przez drugą stronę. (Tak więc) ten, kto ma przymioty (Tao), zważa (jedynie) na warunki zobowiązania, natomiast ten, kto nie ma tych przymiotów, zważa jedynie na warunki korzystne dla siebie.

398. 398

     Droga Nieba nie zna stronniczości w miłości; zawsze stoi po stronie dobrego człowieka.

399. 399

     W małym państwie o nielicznej ludności zaprowadziłbym taki porządek, aby nawet jeśli byliby tam ludzie o zdolnościach dziesięciu lub stu mężów, nie korzystano z ich zdolności; sprawiłbym, aby ludzie, choć uważaliby śmierć za rzecz bolesną, nie przenosili się jednak gdzie indziej (by jej uniknąć).

400. 400

     Choć mieliby łodzie i wozy, nie mieliby sposobności nimi podróżować; choć mieliby skórzane pancerze i ostrą broń, nie mieliby sposobności ich przywdziewać ani używać.

401. 401

     Sprawiłbym, aby ludzie powrócili do używania sznurów z węzłami (zamiast znaków pisma).

402. 402

     Uważaliby swoje (zgrzebne) pożywienie za smaczne; swoje (proste) szaty za piękne; swoje (ubogie) domostwa za miejsca odpoczynku; a swoje codzienne (proste) zwyczaje za źródła radości.

403. 403

     Sąsiednie państwo byłoby w zasięgu wzroku, a głosy jego drobiu i psów docierałyby aż do nas, lecz sprawiłbym, aby ludzie aż do starości, a nawet do śmierci, nie utrzymywali z nim żadnych kontaktów.

404. 404

     Szczere słowa nie są ozdobne; ozdobne słowa nie są szczere. Ci, którzy są biegli (w Tao), nie spierają się (o nie); ci, którzy się spierają, nie są w nim biegli. Ci, którzy znają (Tao), nie mają rozległej uczoności; ci, którzy mają rozległą uczoność, nie znają go.

405. 405

     Mędrzec nie gromadzi (dla siebie). Im więcej poświęca innym, tym więcej sam posiada; im więcej daje innym, tym więcej sam ma.

406. 406

     Przy całej swej ostrości Droga Nieba nie rani; przy całym swym działaniu na drodze mędrca nie podejmuje on walki.

Tekst: Dao De Jing, text of the Wang Bi edition (without the commentary), Chinese. Znaczenie: tłumaczenie z The Tao Te Ching, tr. James Legge, Sacred Books of the East vol. 39, 1891 (Tâo Teh King). Przepisano słowo w słowo z podanego wydania

Czytaj, kopiuj i drukuj za darmo. Bez logowania.